
Görsel 1. İlya Yefimoviç Repin, Volga’da Mavna Çekenler, (1870–1873), tuval üzerine yağlı boya, 131,5 × 281 cm, Rus Devlet Müzesi, Sankt-Peterburg, Rusya.
Christian Brinton[1]: Modern Sanatçılar[2]: “İlya Yefimoviç Repin”[3]
Çeviren: İlksen Duru Erol[4]
Flaubert[5] ile Zola’nın[6] Mérimée’nin[7] üslubunu tartıştıkları, Flaubert’in de bunun neden kötü olduğunu açıklamaya çalıştığı bir sırada, orada bulunan Turgenyev[8] meselenin özünü kavramakta güçlük çekmişti. Bu, ‘İlkbahar Selleri’, ‘Duman’ ve ‘Bakir Toprak’ın yazarının Fransızcasının yetersiz olmasından değil; Slavların, genel olarak, analitik inceliklere pek az ilgi duymasından kaynaklanıyordu. Sanatta olduğu gibi yaşamda da keskin bir gerçeklik duygusu, her Rus’ta doğuştan var olan kaçınılmaz bir niteliktir. Galiçya’dan ve Yukarı Dinyeper’den yola çıkan, Büyük Novgorod ile Moskova’yı kuran ve Volga’nın bereketli havzasına yerleşen o huzursuz gezginler teorisyen değildi. Ardından Urallar’ı aşarak Sibirya’nın sessiz ormanlarına ve donmuş bataklıklarına sokulan tüccarlar da soyut düşüncelerle, örneğin Haçlıların Hristiyan coşkusuyla değil, ırk içgüdüsünün yalın itkileriyle hareket ediyorlardı. Başından beri Rus halkı, en sert gerçek koşullarla yüz yüze gelmiş; daima hem tebaa hem de acı çeken taraf olmuştur. Kimi zaman Büyük Hanların Altın Orduları tarafından istila edilen, kimi zaman da Bizans rahipliğinin ikonografisi altında boğulan Slav ruhu, bireysel gelişim için pek az alan bulabilmiştir. Moğol boyunduruğu nihayet Moskova büyük prensleri tarafından kırıldığında da durum büyük ölçüde aynı kaldı. Baskı hâlâ vardı; yalnız artık dışarıdan değil, içeriden geliyordu. Halk artık bir hana haraç ödemiyor, onun halefi olan Çar’ın, neredeyse onun kadar Asyalı ve onun kadar mutlakiyetçi bir varlığın önünde eğiliyordu. Maddi değişimlerin gerçekleşmesi, ancak dikkatli ve dirençli Petro’nun Avrupa’ya ait fikir ve geleneklerden oluşan uyumsuz bir toplamı yanında getirmesiyle mümkün oldu; yine de o zaman bile eski olanın büyük bir kısmı dokunulmadan kaldı. Alman giyimi ve Alman bürokrasisi bir ölçüde benimsenirken, Peterhof küçük bir Versailles’a dönüşürken, Doğu’nun ve o yıkıcı sarı istilanın yankıları hâlâ sürüyordu. Salonlarda ve Tsárskoye-Seló ağaçlarının altında Fransızca gevezelik edilirken, halk bütünüyle despotça ve Doğulu bir acımasızlıkla ayaklar altında eziliyordu. Gerçekte, günümüze dek meseleler pek az değişiklik gösterdi. Tahtta kurtarıcı çarlar kadar karanlık tiranlar da bulunmuş olsa da ilerleme kuşkulu ve kesintili kaldı. Kendi kuşağımızda bile, II. Aleksandr’ın görece ılımlı ve bağışlayıcı yönetiminin ardından von Plehve ile Pobedonostsev’in sert gerici önlemleri geldi. Atılan her ileri adım, ona karşılık gelen bir geri adımla dengelenmiş gibiydi. Tatar mızraklısının yerini yalnızca kırbaçlı Kazak süvarisi aldı.
Rusya’da estetik ifadenin yavaş ve dolambaçlı evriminde roman, hem müzikten hem de grafik sanatlardan önce geldi. Uzun dönemler boyunca ressam, arkaik biçimciliğin ve donuk akademik örneklerin altında ezildi. Yaşamın daha geniş ilişkilerinde olduğu gibi, bütün kendiliğinden ve sağlıklı itkiler, bütünüyle yapay ve yabancı etkiler tarafından bastırıldı. Cansız Bizans geleneğinin cılız gücü henüz tükenmişti ki, İtalyan ve Fransız idealleri ithal edilmiş üstünlüklerini ileri sürdüler. Sanatçılar kendileri olmayı amaçlamak yerine, Rus Rafael’i[9], Poussin’i[10], David’i[11] ya da Guido Reni’si[12] olarak tanınmak için beceriksizce çabaladılar. Levitski[13], Borovikovski[14] ve Kiprenski’nin[15] de aralarında bulunduğu birkaç kişi, daha belirli ve bireysel bir başarıya ulaştı. St. Petersburg Akademisi 1757 gibi erken bir tarihte kurulmuş olsa da Slav resmi, Napolyon’un bozguna uğramış ordularının karlar içinden sendeleyerek yurtlarına dönüşünün üzerinden uzun zaman geçtikten ve realizmin ilk titreşimi modern ruhu harekete geçirmeye başladıktan sonra bile ancak bağımsız bir canlılık belirtisi gösterebildi. O zaman dahi gerçek tam anlamıyla kabul edilmiş değildi; çünkü Orlovski[16] ve Venetsianov’un[17] çabaları, Brulov’un[18] ‘Pompeii’nin Düşüşü’ndeki operatik romantizm ve bu eserin yalnız Rusya’da değil, bütün Avrupa’da sergilenmesi sırasında kopan gürültüyle kısa sürede gölgede kaldı. Daha sonraki sanat biçimlerinin öylesine tipik bir niteliği olan o sağlıklı doğruluk içgüdüsü, Brulov’un gösterişli ve melodramatik izinde kendine tutunacak bir yer bulamadı. Bruni[19] ve Neff[20], buz gibi bir klasisizmin yankılarından ibaretti; Ivanov[21] ise hem gerçeğe hem duyguya sahip olmakla birlikte, anlatımı genel bir sempati ya da kavrayış uyandırmak için fazla kapalı ve bilgiççeydi. Çağdaş Rus resminin olduğu kadar edebiyatının da alçakgönüllü ve farkında olmaksızın kurucu babası, tilki yüzlü ve kaygılı alnına düşen koyu saç kütlesiyle sinsi görünümlü küçük bir adam olan Gogol’dü.[22] ‘Taras Bulba’, ‘Dikanka Yakınlarında Bir Çiftlikte Akşamlar’, ‘Müfettiş’ ve ‘Ölü Canlar’ın yazarının gölgesinden, sırasıyla Gonçarov[23], Turgenyev ve Tolstoy[24] gibi yazarlar ile Repin, Pasternak[25] ve Serov[26] gibi sanatçılar doğmuştur. Gogol, canlı mizahının, keskin gözlem gücünün ve yerel tipe gösterdiği titiz sadakatin bütün ulus için ölçülemez bir uyarıcı güç taşıdığını fark edemeden, hayatının sonunda dinsel mistisizme kapılmış zavallı bir figür olarak kırk yaşında öldü. Gogol yolu açtıktan sonra Sternberg’in[27] aynı canlı ‘Küçük Rusya’yı ustalık ve hareketle resmetmesi de, Fedotov’un[28] ‘Yeni Nişanlı Şövalye’ ya da ‘Binbaşının Evliliği’ ile bir kuşağı eğlendirmesi de güç olmadı. Gogol’de, Perov’un[29] ‘Taşrada Cenaze’ ve ‘Köy Vaazı’nı tasarlarken yararlandığı o sade ve dokunaklı gerçeklikten de bilinçsizce bir şeyler saklıydı. Başlangıçta olduğu gibi edebiyat yolu açmayı sürdürdü; çünkü Rusya’nın fırça ya da kalem kullanan sanatçıları arasında en büyüğü olan İvan Turgenyev ‘Bir Avcının Günlüğü’nü yazıncaya dek Slav ressamlar, hafif dalgalı düzlüklerin uzakta beliren orman kuşağına ya da gri, kesintisiz ufka doğru uzanırken taşıdığı kederli, ağıtsı güzelliği fark edememişlerdi. İvan Şişkin[30], Lebedev[31] ve Savrasov[32], gelenekselleştirilmiş bir Campagna, Napoli Körfezi ya da Alpler’in gösterişli uzaklığı uğruna uzun süre ihmal edilmiş olan bu içten, açık hava şiirini yansıtan ilk sanatçılar arasındaydı. Neredeyse son yirmi yıla kadar Rus resmi, esinini Rus edebiyatının daha kişisel ve daha cesur çağrısından aldı. İkisi arasında kesin bir bağ kurmak gereksiz olsa da ‘Savaş ve Barış’ın Verestçagin’in[33] askerî tablolarından önce geldiğini, Dostoyevski’nin[34] ‘Suç ve Ceza’daki trajik ve nüfuz edici incelemelerini de Yaroçenko[35] ile Kramskoy’un[36] araştırıcı eskiz ve portrelerinin izlediğini belirtmek ilginçtir. Bununla birlikte, hangi ifade biçiminin önce, hangisinin sonra geldiği pek önemli değildir. Asıl nokta, her birinin, hemen yanı başında anlaşılmayı ve yüceltilmeyi bekleyen o büyük, karmaşık ve daima acı çeken insanlığı giderek artan bir içtenlikle açığa çıkarmaya çalışmış olmasıdır.
Rusya dışında, bugün St. Petersburg’da modern ustaların en önde gelenlerinden birinin yaşayıp resim yaptığı ancak belli belirsiz bilinir. İlya Repin’in, Slav yaşamının ve görünümünün değişip duran panoramasını en yetkin biçimde yorumlayan sanatçılardan biri olduğu da ancak silik biçimde fark edilir. Oysa kişisel coşku, ulusal duygu ya da plastik güç bakımından bu kudretli ve gerçekçi deha, düzyazıda Turgenyev, Dostoyevski ve Tolstoy’un, müzikte ise Çaykovski’nin[37] hemen yanında anılmayı hak eder. Repin’in yaşam öyküsü ve başarısının öyküsü, son altmış yılın Rusya’sının öyküsüdür. Tuvallerinde ülkesinin tarihi, bütün olanaklarıyla, bütün coşkulu ama boşa düşmüş çabasıyla ve somurtkan, yanlış yönlendirilmiş gücüyle parıldar. Portreler dizisi, Rusya’nın önde gelen zihinlerinden oluşan bir Panteon meydana getirir; natüralist ve ortaçağ konulu kompozisyonları ise huzursuz bir bugünü ya da görkemli, barbar bir geçmişi zorlayıcı bir inandırıcılıkla yansıtır. Repin’in sanatı her şeyden önce belirgin biçimde ulusal ve etnik karakter taşıyan bir ifadedir. Sanatsal bakışındaki berraklığı ve fırçasındaki sağlam hâkimiyeti bütünüyle Rusya’nın hizmetine vermiştir. Üstelik bu yetilerini estetiğin dar alanına değil, daha geniş ve kapsayıcı bir insanlık anlayışına adamıştır. Başlangıçta mesajı, sarsılmayan gerçeği içinde acımasız görünüyordu; fakat giderek daha fazla dışsal parlaklık ve içsel güzellik kazandı. Uzun süre suskun ve alaycı kalmış olan sert suçlayıcı, giderek sempati ve yoldaşlık duygusu yaymaya başladı. Tek başına duruyor gibi görünse de Repin, başında uzun süre küçük yapılı ama güçlü bir usta olan Adolf von Menzel’in[38] yer aldığı o büyük akademik realistler silsilesine aittir. Yaşamın olguları elinin altına geçtiğinde, Repin onları karşı konulmaz bir sahne etkisiyle bir araya getirir. Gözlemlediği kadar kompoze de eder. Çalışması hem bireysel hem tipiktir; hem portre hem panoramadır. İlerlemiş yaşına karşın bu olağanüstü varlık, hâlâ Rus sanatının en buyurucu figürüdür. Her alana dokunmuş ve her yerde tartışılmaz üstünlüğünü ortaya koymuştur. Her birinde aynı egemen güveni, aynı renk selini, aynı kusursuz kompozisyonu sergiler.
Yaklaşık kırk beş yıl önce, kasım ayının başlarında, Neva kıyısındaki kentte bulunan İmparatorluk Sanatlar Akademisi’nin kapısını Harkov Guberniyası’ndan genç bir Kazak çaldı. Solgun ve utangaç tavırlıydı; alnı ve kulakları çevresinde kahverengi saç yığınları toplanmıştı, koltuğunun altında da eskizlerden oluşan bir dosya taşıyordu. Delikanlı, Küçük Rusya bozkırlarının ortasında yalıtılmış bir köy olan Çuguyev’den bütün yolu katetmişti; bütün sermayesi elli ruble ve ressam olma yönündeki yakıcı bir arzudan ibaretti. 24 Temmuz 1844’te, bir baba ile nazik ve ilgili bir annenin çocuğu olarak doğan İlya Repin, kısa süre içinde çizgisel ifadeye yatkınlık gösterdi. Daha küçücük bir çocukken kız kardeşi ve onun oyun arkadaşları için resimler çizer, kartondan figürler keser ve balmumundan hayvanlar biçimlendirirdi. On iki yaşına gelmeden akrabalarının başarılı kalem portrelerini yapmış, eline geçen bütün ağaç baskı ve taş baskıları titizlikle kopyalamıştı. Narin yapılı olmasına karşın, annesinin öğretmenlik yaptığı komün okuluna, daha sonra da yakındaki Topoğrafya Enstitüsü’ne gönderildi; ancak bu kurum kapanınca, on üç yaşındayken yerel bir kutsal imge ressamı olan Bunakov’un[39] yanına çırak verildi. Çocuğun gelişimi öylesine hızlıydı ki üç yıl içinde kendini geçindirebilir hâle geldi; dinsel bir konu ya da varlıklı bir köylünün portresi için iki ile beş, hatta yirmi ruble arasında değişen ücretler alıyordu. Dindar köylüler ve gösterişçi taşra ileri gelenleri, ikonalarını görmek ya da onu kilise bezemecisi olarak çalıştırmak için çoğu kez yüz verstlik mesafelerden gelirlerdi; bu dönemdeki en ünlü çalışması ise dramatik coşkudan ve yerinde bir vecd duygusundan hiç de yoksun olmayan Aziz Simeon’du. Repin, başkentin taşra çabasının sınırlarının çok ötesine uzanan olanaklarla dolu hevesli ve hırslı yaşamını ilk kez Sirotin kilisesinde çalışırken duydu. Bazı arkadaşları ona yalnız Akademi’den değil, yakın zamanda Ostrogorsk’u ziyaret etmiş olan, beraberinde St. Petersburg modalarını ve yeni toplumsal ve estetik düşüncelerin mayalanmasını getiren yeni ruhun önderi Kramskoy’dan da söz ettiler. Repin, on dokuz yaşında, Vasili Adası’ndaki sanat tapınağını ağırbaşlılıkla koruyan ikiz sfenkslerin karşısına nihayet çıktığında, yeniden başlaması gerektiğini, kendi başına zahmetle öğrendiği pek çok şeyi unutması gerektiğini anladı. Doğrudan Akademi’ye girmek yerine bir yılı hazırlıkla geçirdi; bu sırada kaynakları acınacak kadar sınırlı olduğu için son derece güvencesiz bir biçimde yaşamını sürdürdü. Zamanı geldiğinde, putlaştırdığı Kramskoy ile tanıştı. Onu koyu renkli, zayıf, derine yerleşmiş ve yanan gözlere sahip bir adam olarak buldu; derslerine her zaman uzun siyah bir redingotla gelirdi. Kramskoy, genç taşralının çalışmalarına hemen ilgi gösterdi ve onu sık sık evine davet ederek gerçeklik öğretisini inandırıcı bir çekimle anlattı. Ertesi sonbahar Repin Akademi’ye girdi; doğal olarak Akademi’nin yapmacık düzenini, önceki ustasının sıkı ve sağlıklı inancının yanında soğuk ve cansız buldu.
Genç bir sanatçının başkente daha esin verici bir dönemde gelmesi olanaksız olurdu. Serflerin özgür bırakılmasını izleyen reform çağı her gün ivme kazanıyordu. Özgürlük ve ilerlemeye dair parlak düşünceler toplumun bütün sınıflarına nüfuz etmişti. Her yanda yenilenmenin, büyük bir siyasal ve ruhsal uyanışın işaretleri vardı. Pisemski[40], Nekrasov[41] ve Saltıkov-Şçedrin[42] gibi yoksulların ve sıradan insanların ateşli savunucularının etkisi Perov ve Yaroçenko’nun resimlerinde yankı bulmuştu; ancak sanat alanında bu hareketin belirgin bir biçim kazanması, İlya Repin’in uzak memleketinden kuzeye doğru yola çıktığı aya rastladı. 9 Kasım 1863’te, Kramskoy’un önderliğinde Akademi’nin en yetenekli on üç öğrencisi ruhsuz resmîliğe başkaldırdı, kurumdan ayrıldı ve bağımsız bir topluluk kurdu. Bu küçük grup bir süre belirsizlik içinde yol aldı; fakat daha sonra Peredvijnaya Vıstavka’yı, yani Gezici Sergiler Derneği’ni kuracak kadar güçlendi. Klasik ve mitolojik konulara karşı duyduğu tepki ve canlandırıcı açık hava manzaralarına beslediği açık sevgiyle bu dernek, Rus resmine o dönemdeki canlılığını kazandıran başlıca güçtü. Slav sanatçının halkın arasına girmesini, bozkırın gizli şarkısını dinlemesini ilk kez mümkün kılanlar, bu açıkgözlü ve açık fikirli, coşkun topluluktu. Repin Akademi’de altı yıl geçirmiş olsa da onun idealleriyle hiçbir zaman bağ kurmadı; geleneklerini de hiçbir ölçüde özümsemedi. Her şeyden çok, betimde açık ve kesin bir doğruluğa ulaşmaya çalıştı. Dış gerçeklik onu çoktan güçlü biçimde kavramıştı; görünen şeylerin büyüsü kendi buyurucu çağrısını yapıyordu. Genç radikalin yeteneği öylesine belirgindi ki 1869’da küçük altın madalya ile ödüllendirildi; bir sonraki dönemde ise ‘Yairus’un Kızının Diriltilmesi’ adlı eseriyle büyük altın madalyayı ve yurt dışı seyahat bursunu kazandı. Akademik başarılarını kazandıktan sonraki yaz, Volga boyunca bir eskiz gezisine çıktı; bu olay, her şeyden çok, uzun süre ona esin verecek olan doğanın dingin güzelliğine ve insanın kederli yazgısına gözlerini açtı. Dönüşünde İlya Repin, yirmi altı yaşındayken, hiçbir ön hazırlığa sığınmadan, cesurca modern Rus okulunun ilk başyapıtını yapmaya koyuldu.
‘Volga’da Mavna Çekenler’i kendisinden önce gelen her şeyden ayıran büyük mesafeyi kavramak güçtür. Ağır tahıl gemilerini bitimsiz sarı düzlükler boyunca yorgun argın sürükleyen bu saç sakal karışmış, güneşten kavrulmuş yaratıklar, yalnızca bir burlaklar topluluğundan daha fazlasını ifade eder. İmparatorluğun her köşesinden gelmiş, farklı yaş, yüz ve yapıda olan bu insanlar, dilsiz bir kabullenişte, sonuçsuz ve umutsuz bir başkaldırıda ve aralıksız, alçaltıcı bir çabada birleşirler. Hepsi aynı sarkık halatı çeker; biri donuk bir dirençle, öteki vahşice, ayakları kuma gömülmüş, gözleri yere eğilmiş ya da mavi, bulut benekli bir göğün parıltılı kubbesine doğru kaldırılmıştır. Onlar emeğin ezeli köleleridir. Hüzünlü ve kaba ezgileri ile gerilmiş bedenlerinin düzenli ritmi, büyük bir acı senfonisini; çoktan başlamış ve sonsuza dek sürecek bütün bir insan emeği döngüsünü düşündürür. Tuval, tamamlanmış bir ustalık izlenimi verir. Kompozisyon yerli yerindedir; tiplerin her biri doğru biçimde bireyselleştirilmiştir ve her yerde özgür açık havanın görkemi yayılır; galerilerin koyu kahverengi akademik tonları değil. Repin tek hamlede meslektaşlarının başına geçti; tek bir resimle rokoko ve romantizmin on yıllarını hükümsüz kıldı. Formül karşısındaki zaferi eksiksizdi; ünü de, yıllar önce ‘Kazaklar’ı ve ‘Sivastopol Hikâyeleri’ni ödünsüz bir doğrulukla kaleme almış genç subayınki kadar ani ve yaygın oldu.
‘Burlaklar’ı St. Petersburg ve Viyana’da sergilenirken Repin, sanatsal gücünü olgunlaştırmakla birlikte ana yurduna duyduğu sevgiyi yalnızca derinleştiren yurt dışı ikametine çoktan başlamıştı. Kıta müzeleri, uzak ve görkemli çağrılarıyla, onun gözlemci ve doğa seven mizacına hiçbir şey söylemiyordu. Ne Roma’nın suskun antikitesine ne de Paris’in zarif canlılığına teslim oldu. Kafe ve sokak yaşamının bitimsiz mayalanmasından hoşlansa da siyasal ve sanatsal meselelerin kutsal bir hararetle tartışıldığı o eski püskü, duman dolu öğrenci odalarını ya da uzakta dalgalanan bozkır otlarının genişliklerini asla unutamadı. Bu dönemde fırçasından çıkan dikkate değer tek eser, ressam-sürgünün kendi yalnızlığını ve yurt özlemini sezdiriyor göründüğü, ‘Derinlerin Harika Âleminde Sadko’ başlıklı dokunaklı, simgesel bir çalışmaydı. Gerçekten de resimde kehaneti andıran bir yan vardı; çünkü Repin, kendisine ayrılan süre dolmadan Rusya’ya döndü ve Sadko gibi, Slav halk ruhunun yalvaran cisimleşmesi olan Çernavuşka’nın çağrısına karşılık verdi. İlk çabalarının sahneleri arasına yeniden dönünce Repin, yorulmak bilmeyen enerjisini ulusal sanatsal ifade davasını ilerletmeye adadı. Hemen Gezici Sergiler Derneği’nin yanında yer aldı ve bu derneğin başlıca figürü oldu. Önce Moskova’ya yerleşti, daha sonra St. Petersburg’a taşındı; burada Kont İvan Tolstoy’un başkan yardımcılığı altında eski başkaldıranlardan bazılarını yeniden çatısı altına toplamış olan, yeniden düzenlenmiş Akademi’de profesörlüğü kabul etti. Konu çeşitliliği, sunumdaki güç ve vurgudaki derin sadakat bakımından çok az ressam, Repin’in o andan itibaren büyülenmiş bir kamuoyuna sunmaya başladığı tuvaller dizisini aşabilmiştir. Yıldan yıla her resim sırasıyla gerçekliğin müjdecisi olarak selamlandı ya da geçmişin eşsiz bir yeniden çağrılışı gibi karşılandı. Zaman zaman neredeyse çileci bir sertlik onun görüşünü karartırdı; fakat belki bir sonraki çalışma Bizans’a özgü bir kostüm zenginliğinde, mücevherlerin parıltısında ve cilalı metalin ışıltısında görkem bulurdu. Çoğu kez kabaran yüzyılların ötesine, geçmişe baksa da öğrencilik günlerinden sonra meydan okurcasına Rus dünyasına ait olmayan hiçbir konuyu seçmedi.

Görsel 2. İlya Yefimoviç Repin, Korkunç İvan ve Oğlu İvan, 16 Kasım 1581, (1885), tuval üzerine yağlı boya, 199,5 × 254 cm, Devlet Tretyakov Galerisi, Moskova, Rusya.
Repin’in dehasının tuvalden tuvale açılışını izlemek son derece çekicidir. Başlıca eserleri, zihinde açıkça biçimlenmiş bir şeyin tek ve ardışık bir aktarımının sonucu değildir; uzun süren çaba ve ayarlamaların ürünüdür. ‘Kazaklar’ için yüz kadar ön çalışma yapmış, yaklaşık on yıl boyunca bu eserin üç tamamlanmış versiyonunu resmetmiştir. Hiçbir zaman tatmin olmaz; ona nadiren nihai görünen bir doğruluğa ulaşmak için sürekli çabalar. Resimlerinden bazıları imparatorluk ailesine ve soylulara ait olsa da çoğunluğu Moskova’daki Tretyakov Galerisi’ndedir. Kremlin’in karşısında, parıldayan ırmağın öte yakasında yer alan bu alçak ve yayvan yapıda, Rus sanatının iki bini aşkın temsilî örneği toplanmıştır; eskizler ve portreler de dâhil olmak üzere bunların altmışı Repin’e aittir. ‘Strelitslerin İnfazı Sırasında Novodeviçi Manastırı’na Kapatılan Çarevna Sofya’, ‘Çar Korkunç İvan ve Oğlu İvan İvanoviç’, ‘Mucize Yaratan Nikola’ ve ‘Kazakların Sultan IV. Mehmed’e Cevabı’ gibi eserler, Repin’i tartışılmaz ustalıkta bir tarih ressamı olarak gösterir. ‘Çarevna Sofya’ neredeyse yalnızca gerilimli ve sarsıcı bir fizyonomi incelemesiyken, ‘Korkunç İvan ve Oğlu’ en iyi hâlleriyle kasvetli İspanyol ustalarla karşılaştırılmaya meydan okur. Granovitaya Palata’nın loş odalarından birinde İvan, şeytani bir vahşet nöbetiyle en sevdiği çocuğu yere sermiş; bir an sonra ne yaptığını fark ederek kanayan ve parçalanmış çocuğu göğsüne bastırmıştır. Repin’in yalnızca Ribera’nın[43] erişebildiği ilkel bir dolaysızlıkla betimlediği şey, cinayetten acı verici pişmanlığa uzanan bu ani geçiştir. Sahnenin trajik dehşeti öylesine ezicidir ki tuval ilk kez sergilendiğinde kadınlar bayılmış, erkekler dehşet içinde yüzlerini çevirmiştir. Yine de resim ürkütücü bir olaydan daha fazlasıdır. Bugünün Rusya’sının arka planını oluşturan o karanlık mirası, barbar ihtişamın ve amansız yabanıllığın düşündürücü yüzyıllarını, başka hiçbir şeyin yapamadığı gibi göz önüne getirir. İmparator Licinius[44] döneminde bazı Hristiyanların idamını engelleyen Myralı Aziz Nikola’yı[45] konu alan ‘Mucize Yaratan Nikola’da Repin, figürlerini ışıkla yıkar; bu ışık, salt vahşi bir kıyıma dönüşmekten kıl payı kurtulan bir durumun ağırbaşlılığını ve dramatik gerilimini artırır. Yurt dışında özellikle popüler olan ‘Kazaklar’, belki de Repin’in etkili gruplamasını, güçlü ve neredeyse Flamanlara özgü renk zenginliğini ve portreye ilişkin karakteristik yeteneğini en iyi gösteren eserdir. Her yüzdeki alaycı yiğitlik kendi öyküsünü anlatır. Alay kâtibi onların meydan okuyan yanıtını yazarken, kaba ve iskambil kâğıtlarıyla dolu masanın çevresinde toplanan bu özgürlüğüne düşkün Zaporojyalıların küçümseyici kahkahalarını neredeyse işitebilirsiniz. Repin, kendisinden önce Gogol’ün yaptığı gibi, burada birkaç yüz yılı geriye sarmıştır. Yeniden Taras Bulba’nın ve onun bozkır korsanlarının günlerindeyiz; bir zamanlar Kazak’ın ve Lehin, Tatar’ın ve Türk’ün dolaştığı o fırtınalı iç denizdeyiz.

Görsel 3. İlya Yefimoviç Repin, Kursk Guberniyası’nda Dini Alay, (1880–1883), tuval üzerine yağlı boya, 175 × 280 cm, Devlet Tretyakov Galerisi, Moskova, Rusya.
Bununla birlikte Repin, geçmişe bunca dalmışken bile kendi gününün meseleleriyle bağını hiçbir zaman yitirmedi. Tarih ressamının yanında çağdaş yaşamın ressamı da çalışıyordu. Rus-Türk savaşı ona birkaç tema sağladı; ‘Komplocular’, ‘Tutuklama’, ‘Beklenmedik Dönüş’ vb. eserlerden oluşan ve Nihilist Döngü olarak bilinen dizide ise, kuşaklar boyu süren acıdan ve kendini feda edişten sorumlu olmuş o için için yanan toplumsal volkanı ayrıntılı ve nüfuz edici bir yoğunlukla betimledi. Bu dönemin sayısız eseri arasında özel dikkat gerektiren iki resim vardır: ‘Veçernitsi’ ya da genel adıyla ‘Rus Köy Dansçıları’ ve benzer nitelikteki bir ‘Alay’ ile tamamlanan ‘Kursk Guberniyası’nda Dini Alay’. Repin’in Küçük Rusyalı kökeni, hiçbir yerde, uzak bir meyhanede buluşup düğünlerinden önceki geceyi keman, kaval ve balalayka eşliğinde mum ışığında dans ederek geçiren bu sade ve saf eğlence düşkünlerinde olduğu kadar insanca kendini ele vermemiştir. Bu sahnede, Repin’in her zaman çile ve acının ağırbaşlı ressamı olmadığını gösteren bir mizah, neredeyse sevecen bir oyunbazlık vardır. Çırpınan ve kaynaşan insan kitlesiyle, şişman ve altın cüppeli rahipleriyle, budala köylüleriyle, zavallı sakatlarıyla, acımasız ağızlı görevlileriyle ve şişinmiş kırsal ileri gelenleriyle ‘Alay’da Repin sanki Rusya’nın bir sentezini vermiştir. Kutsal imgeler havaya kaldırılmıştır; sancaklar ve festonlar toz yüklü havada dalgalanır ve bütün bunların ortasında, haçın ve yakaran Meryem’in hemen yanı başında kırbaç sağa sola şaklar. Resim, güney Rusya’nın kavrulmuş yollarında herhangi bir gün tanık olunabilecek bir sahneyi yalnızca betimliyor olsa da daha derin bir anlam taşır. Özünde bir mahkûmiyettir; üstelik gerçeğin katı diliyle ifade edildiği için çok daha sert bir mahkûmiyet.
Geçtiğimiz on yıl boyunca Repin, Akademi’deki profesörlük görevlerine, sürekli portre siparişlerine ve çeşitli dev anma panolarına karşın birkaç unutulmaz resim yaptı. 1897 Venedik Sergisi’nde onur madalyasıyla ödüllendirilen ‘Düello’, hiç kuşkusuz onun en dramatik ve incelikle şiirsel tasarımlarından biridir; buna karşın ‘Peşimden Gel, Şeytan!’ ve ‘Ne Uçsuz Bucaksız Bir Alan!’ da aynı derecede coşku uyandırmıştır. Sonuncusu, bir üniversite öğrencisi üniforması giymiş genç bir erkek ile genç bir kadını, şiddetle kabaran bir selin ortasında el ele dururken gösterir. Simgeselliği nedeniyle kamuoyu bu resmin anlamını kestirmekte belli bir güçlük yaşamıştır. Bu bir uyarı mıdır, yoksa kendini feda etmeye çağrı mı? Hangisi olursa olsun, Repin’in kalbinin tehlike ya da zafer anlarında bu korkusuz ve coşkun çiftle birlikte olduğundan kuşku yoktur. İlya Repin’in yurt dışındaki ünü esas olarak daha büyük ve daha resimsel kompozisyonlarına dayansa da birçok yurttaşı, portrelerin daha yüksek bir başarı düzeyini temsil ettiğini ileri sürer. Tolstoy, Pisemski, Musorgski[46], Surikov[47], Glinka[48], Rubinstein[49] ve onlarca devlet adamı, yazar, general ve bilim insanının bu portrelerinin eşsiz bir kesinlik ve kişilik taşıdığı açıktır. Bunlar, işlenişleri bakımından her zaman canlı, karakterizasyonları bakımından özlüdür. Modeliyle yüz yüze geldiğinde Repin hızlı çalışan, esas olanı kıskançlıkla koruyan ve önemsiz ayrıntıları küçümseyen bir sanatçıdır. Yasnaya Polyana peygamberini sabanın ardında, çıplak yazı masasının başında ya da Peder Kneipp’in[50] ikna olmuş bir müridi olarak kırda dolaşırken onlarca kez resmetmiştir. Repin, Tolstoy’un yalnızca eskizini çizmekle, heykelini yapmakla ve portresini boyamakla kalmamış, kitaplarının birçoğunu da resimlemiştir. Bismarck[51] ile Lenbach[52] arasındaki dostluk gibi, onların dostluğu da uzun yıllara yayılmış; ayrılık vakti yaklaştıkça daha da yakınlaşmıştır.

Görsel 4. İlya Yefimoviç Repin, Zaporojya Kazaklarının Sultan IV. Mehmed’e Mektubu, (1880–1891), tuval üzerine yağlı boya, 203 × 358 cm, Rus Devlet Müzesi,
Finlandiya’daki yazlık atölyesinde ya da bir zamanlar bilinmeyen ve hevesli bir taşralı olarak kapılarının önünde durduğu Akademi’deki geniş, işlevsel çalışma odalarında Repin ömrünün geri kalanını geçirmektedir. Hanesine şimdiden bir ömürlük başarı yazdırmış olsa da yaratıcı coşkusu hâlâ sürmektedir. Arkadaşları birer birer gitmiş, onu yalnız bir figür olarak bırakmıştır. Geride kalanlardan Makovski[53] başarı bakımından ne yazık ki çok geride kalmış; onun ilk savunucusu olan merhum deneyimli eleştirmen Stasov[54] ise Akademi’ye geri dönüşünü hiçbir zaman bütünüyle bağışlamamıştır. Başlıca zevk kaynağı öğretmenliktedir ve ona büyük saygı duyan öğrencilerinin resmî ödüllerin çoğunu genellikle alıp götürmesi anlamlıdır. Gençler üzerindeki etkisinin kapsamını ölçmek olanaksızdır. Aralarında Serov, Malyavin[55], Braz[56], Şmarov[57] ve Ivanov’un bulunduğu en parlakları, başarılarının büyük bölümünü onun esinine ve öğüdüne borçludur. İlya Repin bütün kariyeri boyunca bir başkaldıran ve bir savaşçı, en azından dolaylı olarak Kilise ve Devlet’in düşmanı olarak kalmıştır. Resimlerinin siyasal olduğu kadar sanatsal etkisi de muazzam olmuştur. Çeşitli zamanlarda cüretin tehlike çizgisine yaklaşmış; fakat her defasında disipline edilen kendisi olmamış, rahatsızlık yaratan resim olmuştur. Çar ya da bir büyük dük tarafından özel ibret için satın alınmıştır. Daha radikal eserlerine yönelik halk onayı zaman zaman öyle açık olmuştur ki bu eserler sergiye konduktan birkaç saat sonra kamunun bakışından kaldırılmıştır. Leo Tolstoy’un yakın tarihli bir portresi ilk kez gösterildiğinde, onun çıplak ayaklarının dibine her gün öyle çok çiçek yığılmıştır ki temkinli yetkililer resmi geçici olarak gözlerden uzaklaştırmak zorunda kalmıştır.
Repin’in resimde ve çağdaşlarının edebiyatta temsil ettiği yenilmez natüralist gelenek, onların gününün ve kuşağının mirasıdır. Onun çağrısı imgeleme yönelik değildir; hiçbir anlamda ruhun tutkulu bir açığa vuruluşu değil, daha çok dışsal ve görünür olanın inandırıcı bir aktarımıdır. Turgenyev gibi Repin de ancak canlı modelden hareketle yaratabilen içgüdüsel realistlerden biridir. En güçlü ve yoğun anlarında bile, daima elinin altında bulunan olgular zenginliğinden uzaklaşmaz. İvan’ın ölmekte olan oğlunun yaralı ve işkence görmüş yüzü, deliliğin ve intiharın son evrelerindeki zavallı ve perişan Garşin’in[58] neredeyse bir portresidir. ‘Beklenmedik Dönüş’teki sürgünün yüzündeki şaşkın ve huzursuz ifade, Dostoyevski’nin yıllar süren Sibirya sürgününün ardından eve döndüğündeki görünüşünden esinlenmiştir. Bununla birlikte Repin’in, yalnızca somut ve açık olgulara bağlı kalan bir ressam olduğu düşünülmemelidir. Çalışmalarının baskın niteliği, duygusal ve sahnesel yoğunluğudur. Sanat duygusunda, verimli ve ilksel şeylerin canlandırıcı büyüsü ile düzenlemeye yönelik üstün bir yetenek her zaman varlığını sürdürür gibidir.
Akşamüstü alacakaranlığı çökerken, sakin atölyesinde oturan gri ve gür saçlı, çatık kaşlı, keskin ve sorgulayıcı bakışlı Repin’i insan içgüdüsel olarak ressam ya da şairden çok bir bilim insanına benzetir. O sahneye çıktığında Puşkin’in[59] Byronvari patlamaları ve Lermontov’un[60] belagatli gönül açlığı çoktan silinip gitmişti; ardından gözlem çağı geldi ve önüne çıkan her şeyi sürükledi. Bizans hiyerarşisi ile Fransız ‘güzelliği’ arasına hapsedilmiş olan Repin, cesurca kendini özgürleştirdi ve doğanın ikna olmuş bir havarisi oldu. Miras aldığı şey, düşlerin gölgeli ve ele avuca sığmaz krallığı değil, yeryüzünün krallığıydı. Bütün hatlarıyla Repin’in sanatı ressamın kendi özgül çağını temsil eder; halkının ve zamanının mizacını kesin biçimde cisimleştirir. Fransa’da Courbet[61] gibi, İlya Repin de neredeyse tek başına uzun ve sonunda zaferle sonuçlanan bir savaş vermiştir. Onda Ornans’ın sağlam köylüsünün ilksel enerjisinden de bir şey vardır; fakat bu niteliğe Menzel’in bilgisi ve çizgisel ustalığını ekler. Bununla birlikte, başarısı bugün ne denli heybetli görünürse görünsün, Rus resminin son sözü kesinlikle değildir. Daha genç bir kuşak şimdiden çevresine yaklaşmaktadır. Manet’nin[62] Courbet’yi, Repin’in de Brulov’u yerinden etmesi gibi, başkaları da onun üstünlüğüne meydan okumak üzere öne çıkmıştır. Serov, Malyavin, Juon[63] ve Grabar[64] gibi isimler, son zamanlarda Repin, Korovin[65] ve Levitan’ın[66] konumuna itiraz etmek ya da en azından onu paylaşmak için ortaya çıkmıştır. Natüralizm yanıtını empresyonizmde bulmuş; empresyonizm de bireyci ve sembolist tarafından değiştirilip genişletilmiştir. Toplumsal sorunlardan ve proletaryanın acılarından yorulan Somov[67] ve Benois[68] gibi duyarlı ruhlar, bakışlarını on sekizinci yüzyıla, Peterhof’un bahçelerine ve Tsarskoye Selo’nun yapraklı çardaklarına çevirirler. Buna karşın yaşam ve gerçekle titreşen bunca sahnenin ressamı sarsılmadan bakar; çünkü bu solgun hayalcilerin ne kadar uzağa giderlerse, hepimizin efendisi ve hanımı olan gerçekliğe o kadar çabuk dönmek zorunda kalacaklarını bilir. Batı dünyası, Rus sanatının neyi başardığını herhangi bir ölçüde ancak 1900 Paris Sergisi’nde fark etti; o zamandan beri ilerleme, öncesine kıyasla görece daha cesaret verici olmuştur. Uzun bir uykudan uyanmış gibi, Slav resmi berrak gözlü ve tazelenmiş biçimde ortaya çıkmakta; şuradan ya da buradan kendisine uygun olanı seçmekte, yine de güçlü ve karakteristik bir mirasın anısını daima korumaktadır. St. Petersburg’daki Mir İskusstva ya da Moskova’daki Soyuz sergilerinde her yıl yer alan çok sayıda tuval doğrudan Repin’in etkisine bağlanabilirken, son zamanlarda daha yeni unsurlar da kendini göstermiştir. Bugün Almanya’ya giden Rus sanatçı, Piloty[69] ve Makart’ın[70] atölye kahramanlıklarıyla dolmuş olarak değil, Zügel’in[71] geniş ve dekoratif görüşüyle daha çok etkilenmiş olarak geri dönmektedir. Eğitim gördüğü yer Paris olursa, Monet[72] ya da Besnard’ın[73] prizmatik akıcılığından veya Eugène Carrière’in[74] ruhsal ve nüfuz edici çağrışımından bir şeylerle dönmesi olasıdır. Yine de bu genç sanatçıların yurt dışına gidip teknik kolaylık geliştirmeleri sağlıklıdır; çünkü teknik, Slav resminin şimdiye dek acıklı biçimde yoksun kaldığı şeydir. Yurt dışında eğitim görmüş kişilerin kendilerine özgü tadı herhangi bir ölçüde yitireceklerinden korkmak için pek az neden vardır; milliyet, artık gözden kaçırılması olanaksız denli güçlü bir etken hâline gelmektedir. Doğal olarak Rus sanatının bugün vurgu bakımından böylesine belirgin bir ulusal karakter taşımasının başka ve daha özlü nedenleri de vardır; bunların en önemlisi, son on yılda Kırsal Sanayiler hareketinin ulaştığı olağanüstü belirginliktir. Abramtsevo, Talaçkino, Somolenka ve imparatorluğun öteki taşra merkezlerinde köylülere dokuma, boyama, nakış, ahşap oyma ve benzeri yerli zanaat dallarında yardım etmek ve onları yönlendirmek üzere okullar kurulmuştur. Köylüler arasında korunmuş erken süslemenin saf sadeliğine geri dönülerek ve buna modern beğeni ile buluş eklenerek bütün ülkenin sanatı zenginleştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Aralarında Vrubel[75], Malyutin[76] ve Golovin’in[77] bulunduğu bir dizi sanatçı, enerjilerinin çoğunu bu harekete adamaktadır; bu hareketin resim ve iç mekân dekorasyonu üzerindeki etkisi şimdiden önemli ölçüde ortaya çıkmıştır. Gerçekten de Rus sanatındaki mayalayıcı unsur bu gibi görünür ve eskiden bunca gönül acısından ve kahramanlıktan sorumlu olan “halka gitme”nin yalnızca başka ve daha sağlıklı bir evresidir.

Görsel 5. İlya Yefimoviç Repin, Modest Musorgski’nin Portresi, (1881), tuval üzerine yağlı boya, 69 × 57 cm, Devlet Tretyakov Galerisi, Moskova, Rusya.
Rus edebiyatının üstünlüğünü kuran aynı güç, içtenlik ve korkusuz, berrak sunum nitelikleri, Rus resmi için de benzer bir konuma ulaşmalıdır. Rus sanatının kurtuluşu, çoğu sanatta olduğu gibi, kurtarıcı bir milliyet duygusunda yatar. Rusya söz konusu olduğunda, onun en iyi ifadesinin halk yaşamı ve efsanesinin özsuyundan doğrudan aktığı özellikle doğrudur; içgüdüsel, neredeyse ilkel bir renk sevgisine de zamanla daha güvenli bir çizgi ve daha ölçülü bir konu seçimi eklenecektir. Gezici Sergiler Derneği, imparatorluğun çeşitli toplumsal ve entelektüel odaklarında kamusal beğeniyi uyarmak için çok şey yaparken, doğanın kalbine yakın yaşayan ve izlenimlerini kendiliğinden dış biçime dönüştüren köylü de en az kentli kardeşi kadar önemlidir. İçli bir kaygıyla kuşatılmış ve saf hayal gücüyle dolu bu daha mütevazı ruhlar, Rus resmine ilişkin herhangi bir değerlendirmede unutulmamalıdır. Çünkü hem modern hem barbar, hem küstah hem sevecen olan bir sanatta en iyi ve en tipik olan şeyden büyük ölçüde onlar sorumludur. Aynı yoldan çıkmış köylülerin hâlâ malikâneleri yağmalayıp toprak sahiplerini öldürüyor olması, en koyu felaket tellalları tarafından bile ülkenin parçalanma ve sonsuza dek yok olma tehlikesi içinde olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. İki yüzyılı aşkın süre boyunca o amansız Moğol egemenliğine dayanmış bir ulus, ekonomik ve siyasal çözülmenin birkaç ayına, hatta birkaç yılına dayanabilir. Anarşinin kızıl bayrağı, Cengiz Han’ın mavi sancağı gibi, zamanla Paleologos’un esrarengiz çift başlı kartalı karşısında geri çekilmek zorundadır.
[1] Christian Brinton: (17 Eylül 1870 – 1942), Amerikalı sanat eleştirmeni, küratör ve koleksiyonerdi. Modern ve çağdaş sanatı Amerika Birleşik Devletleri’nde tanıtan öncülerden biri olarak, özellikle İskandinav, Slav ve Cermen sanat akımlarının tanıtımında etkili olmuştur. Aynı zamanda Pennsylvania eyaletindeki sanat yaşamına önemli katkılarda bulunmuştur.
[2] Brinton, C., Modern Artists, (1908), The Baker & Taylor Company, S. 135 – 152, New York.
[3] İlya Yefimoviç Repin: (05 Ağustos 1844, Çuguyev, Harkov Guberniyası, Rus İmparatorluğu – 29 Eylül, 1930, Kuokkala, Viipuri Eyaleti, Finlandiya) Rusya’nın önde gelen ressam ve heykeltıraşlarındandır.
[4] İlksen Duru Erol: Trakya Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümü öğrencisi
[5] Gustave Flaubert:(1821–1880) Fransız romancı; gerçekçi romanın önemli temsilcilerinden, Madame Bovary’nin yazarı.
[6] Émile Zola: (1840–1902) Fransız romancı ve gazeteci; natüralizmin başlıca kuramcı ve temsilcilerindendir
[7] Prosper Mérimée: (1803–1870) Fransız yazar, tarihçi ve arkeoloji müfettişi; Carmen adlı novellasıyla tanınır.
[8] İvan Sergeyeviç Turgenyev: (1818–1883) Rus romancı ve oyun yazarı; Babalar ve Oğullar romanının yazarı.
[9] Raffaello Sanzio (Raphael): (1483–1520) İtalyan Yüksek Rönesans ressamı ve mimarı.
[10] Nicolas Poussin: (1594–1665) Fransız ressam; klasikçi tarih resminin önde gelen isimlerinden.
[11] Jacques-Louis David: (1748–1825) Fransız ressam; neoklasisizmin başlıca temsilcisi.
[12] Guido Reni: (1575–1642) İtalyan Barok ressamı; Bologna ekolünün önemli sanatçılarından.
[13] Dmitri Grigoryeviç Levitski: (1735–1822) Rus portre ressamı; 18. yüzyıl Rus portreciliğinin önemli ustası.
[15] Orest Adamoviç Kiprenski: (1782–1836) Rus romantik portre ressamı; Aleksandr Puşkin portresiyle tanınır.
[16] Aleksandr Osipoviç Orlovski: (1777–1832) Polonya doğumlu ressam ve grafik sanatçısı; Rusya’da da çalışmıştır.
[17] Aleksey Gavriloviç Venetsianov: (1780–1847) Rus ressam; köylü yaşamını konu alan gerçekçi resimleriyle tanınır.
[18] Karl Pavloviç Bryullov (Brulov):(1799–1852) Rus ressam; Pompeii’nin Son Günü adlı tarih resmiyle ün kazanmıştır.
[19] Fyodor Antonoviç Bruni: (1799–1875) İtalyan kökenli Rus tarih ressamı ve akademisyen.
[20] Timofey Andreyeviç Neff: (1805–1876) Baltık Alman kökenli ressam; Rus İmparatorluğu’nda dinsel resimler ve portreler yaptı.
[21] Aleksandr Andreyeviç İvanov: (1806–1858) Rus ressam; İsa’nın Halka Görünmesi adlı anıtsal resmiyle tanınır.
[22] Nikolay Vasilyeviç Gogol: (1809–1852) Rusça yazan Ukrayna doğumlu yazar; Ölü Canlar ve Müfettiş’in yazarı.
[23] İvan Aleksandroviç Gonçarov: (1812–1891) Rus romancı; Oblomov adlı romanıyla tanınır.
[24] Lev Nikolayeviç Tolstoy: (1828–1910) Rus romancı ve düşünür; Savaş ve Barış ile Anna Karenina’nın yazarı.
[25] Leonid Osipoviç Pasternak: (1862–1945) Rus ressam ve illüstratör; portre ve kitap resimleriyle tanınır.
[26] Valentin Aleksandroviç Serov: (1865–1911) Rus ressam; portre sanatının ve Rus empresyonizminin önemli temsilcilerinden.
[27] Vasili İvanoviç Sternberg: (1818–1845) Rus ressam; Ukrayna gündelik yaşamını konu alan sahneleriyle tanınır.
[28] Pavel Andreyeviç Fedotov:(1815–1852) Rus ressam; hicivli gündelik yaşam resimleriyle tanınır.
[29] Vasili Grigoryeviç Perov:(1834–1882) Rus realist ressam; toplumsal içerikli tür resimleriyle tanınır.
[30] İvan İvanoviç Şişkin:(1832–1898) Rus manzara ressamı; orman tasvirleriyle tanınır.
[31] Mihail İvanoviç Lebedev:(1811–1837) Rus manzara ressamı; İtalya manzaralarıyla da tanınır.
[32] Aleksey Kondratyeviç Savrasov:(1830–1897) Rus manzara ressamı; Geziciler hareketiyle ilişkilidir.
[33] Vasili Vasilyeviç Vereşçagin:(1842–1904) Rus savaş ressamı; savaşın yıkıcılığını gösteren tablolarıyla tanınır.
[34] Fyodor Mihayloviç Dostoyevski:(1821–1881) Rus romancı; Suç ve Ceza ve Karamazov Kardeşler’in yazarı.
[35] Nikolay Aleksandroviç Yaroşenko:(1846–1898) Rus realist ressam; Geziciler topluluğunun üyelerindendir.
[36] İvan Nikolayeviç Kramskoy:(1837–1887) Rus ressam ve sanat eleştirmeni; Geziciler hareketinin öncülerinden.
[37] Pyotr İlyiç Çaykovski:(1840–1893) Rus besteci; senfoni, opera ve bale müziğiyle tanınır.
[38] Adolph von Menzel:(1815–1905) Alman ressam ve grafik sanatçısı; 19. yüzyıl realizminin önemli temsilcisi.
[39] Bunakov:(Tarihleri kesinleştirilemedi) Repin’in gençliğinde yanında ikon ressamlığı öğrendiği yerel usta; kaynak metinde yalnız soyadı geçmektedir.
[40]Aleksey Feofilaktoviç Pisemski: (1821–1881) Rus romancı ve oyun yazarı; toplumsal gerçekçi eserleriyle tanınır.
[41] Nikolay Alekseyeviç Nekrasov: (1821–1878) Rus şair, yazar ve yayıncı; toplumsal temalı şiirleriyle tanınır.
[42] Mihail Yevgrafoviç Saltıkov-Şçedrin: (1826–1889) Rus hiciv yazarı ve romancı; bürokrasi eleştirileriyle tanınır.
[43] Jusepe de Ribera:(1591–1652) İspanyol Barok ressamı; dramatik ışık-gölge kullanımıyla tanınır.
[44] Flavius Galerius Valerius Licinianus Licinius: (250 – 325), 308’den 324 yılına kadar görev yapmış Roma imparatoru.
[45] Aziz Nikolaos veya Aya Nikola, Yunan Hristiyan aziz ve piskopos. 06 Aralık 352 veya 354’te öldüğü zannedilen ve hayatına dair tarihî malûmat oldukça sınırlı olan, kendisine atfedilen mucizeler nedeniyle “mucize yaratan” lakabıyla da bilinen Nikola’nın; Noel Baba karakterine ilham kaynağı olduğu düşünülmektedir.
[46] Modest Petroviç Musorgski: (1839–1881) Rus besteci; Boris Godunov operası ve Bir Sergiden Tablolar ile tanınır.
[47] Vasili İvanoviç Surikov: (1848–1916) Rus tarih ressamı; büyük ölçekli tarihsel kompozisyonlarıyla tanınır.
[48] Mihail İvanoviç Glinka: (1804–1857) Rus besteci; Rus ulusal klasik müzik geleneğinin kurucu isimlerinden.
[49] Anton Grigoryeviç Rubinstein: (1829–1894) Rus piyanist, besteci ve eğitimci; Sankt Petersburg Konservatuvarının kurucusu.
[50] Sebastian Kneipp: (1821–1897) Alman Katolik rahip; su tedavisi ve doğal sağlık uygulamalarıyla tanınır.
[51] Otto von Bismarck: (1815–1898) Alman devlet adamı; Alman İmparatorluğu’nun kuruluşunda belirleyici rol oynadı.
[52] Franz von Lenbach: (1836–1904) Alman portre ressamı; Otto von Bismarck portreleriyle tanınır.
[53] Vladimir Yegoroviç Makovski:(1846–1920) Rus realist ressam; gündelik yaşam sahneleriyle tanınır. Metindeki soyadının hangi Makovski’yi gösterdiği ayrıca teyide açıktır.
[54] Vladimir Vasilyeviç Stasov:(1824–1906) Rus sanat ve müzik eleştirmeni; ulusal sanat hareketlerinin savunucusu.
[55] Filipp Andreyeviç Malyavin:(1869–1940) Rus ressam; köylü kadınlarını betimlediği canlı renkli tablolarıyla tanınır.
[56] Osip Emmanuiloviç Braz:(1873–1936) Rus ressam ve portreci; Repin’in öğrencilerindendir.
[57] Şmarov:(Kimliği kesinleştirilemedi) Kaynak metinde Repin’in öğrencileri arasında anılan sanatçı; adının ve yaşam tarihlerinin ayrıca doğrulanması gerekir
[58] Vsevolod Mihayloviç Garşin:(1855–1888) Rus öykü yazarı; psikolojik ve savaş karşıtı anlatılarıyla tanınır.
[59] Aleksandr Sergeyeviç Puşkin:(1799–1837) Rus şair ve yazar; modern Rus edebiyatının kurucu isimlerinden.
[60] Mihail Yuryeviç Lermontov:(1814–1841) Rus şair ve romancı; romantik edebiyatın önemli temsilcilerinden.
[61] Gustave Courbet:(1819–1877) Fransız ressam; 19. yüzyıl realizminin başlıca temsilcilerinden.
[62] Édouard Manet:(1832–1883) Fransız ressam; modern resmin gelişiminde öncü rol oynadı.
[63] Konstantin Fyodoroviç Yuon (Juon):(1875–1958) Rus ressam ve sahne tasarımcısı; manzara ve kent görünümleriyle tanınır.
[64] İgor Emmanuiloviç Grabar:(1871–1960) Rus ressam, sanat tarihçisi ve restoratör.
[65] Konstantin Alekseyeviç Korovin:(1861–1939) Rus ressam ve sahne tasarımcısı; Rus empresyonizminin öncülerinden.
[66] İsaak İlyiç Levitan:(1860–1900) Rus manzara ressamı; duygu yüklü doğa tasvirleriyle tanınır.
[67] Konstantin Andreyeviç Somov:(1869–1939) Rus ressam ve grafik sanatçısı; Mir İskusstva çevresinin üyelerindendir.
[68] Aleksandr Nikolayeviç Benois:(1870–1960) Rus sanatçı, sanat tarihçisi ve sahne tasarımcısı; Mir İskusstva’nın kurucularından.
[69] Carl Theodor von Piloty:(1826–1886) Alman tarih ressamı; Münih resim okulunun önde gelen isimlerinden.
[70] Hans Makart:(1840–1884) Avusturyalı tarih ve dekorasyon ressamı.
[71] Heinrich von Zügel:(1850–1941) Alman ressam; özellikle hayvan resimleriyle tanınır.
[72] Claude Monet:(1840–1926) Fransız ressam; empresyonizmin kurucu temsilcilerinden.
[73] Albert Besnard:(1849–1934) Fransız ressam ve gravür sanatçısı; portre ve dekoratif resimleriyle tanınır.
[74] Eugène Carrière:(1849–1906) Fransız ressam; yumuşak tonlu, atmosferik portreleriyle tanınır.
[75] Mihail Aleksandroviç Vrubel:(1856–1910) Rus ressam; sembolist üslubuyla ve dekoratif çalışmalarıyla tanınır.
[76] Sergey Vasilyeviç Malyutin:(1859–1937) Rus ressam, illüstratör ve tasarımcı; Rus el sanatları canlandırma hareketiyle ilişkilidir.
[77] Aleksandr Yakovleviç Golovin:(1863–1930) Rus ressam ve sahne tasarımcısı; dekoratif sanat çalışmalarıyla tanınır.
