Ceren Gökduman[1]: Kadın Egemenliğinin Mitolojik Bir Simgesi Olarak Byam Shaw’un “Omphale” Eseri Üzerine Bir İnceleme
Giriş
Mitolojik anlatılar, insanlık tarihinin kültürel hafızasında önemli bir yer tutar. Bu anlatılar aracılığıyla toplumlar, hem dünyayı hem de kendi içsel yapılarını anlamlandırmaya çalışmışlardır. Özellikle antik toplumlarda mitoloji, sadece tanrılar ve kahramanlar etrafında dönen öykülerden ibaret olmayıp, toplumsal normların, değerlerin ve iktidar ilişkilerinin de taşıyıcısı olmuştur (Powell, 2018). Antik dünyanın erkeklik idealini simgeleyen figürlerden biri olan Herakles, sahip olduğu fiziksel güç, kahramanlık özellikleri ve tamamladığı görevlerle bu konumunu pekiştirirken bütün bu sahip olduğu özelliklerini bir kenara bırakarak onun Lydia Kraliçesi Omphale’nin hizmetine girmesi, bu anlayışı tersyüz eden sıra dışı bir anlatı örneği olarak öne çıkar. Bu yazıda İngiliz ressam Byam Shaw’un 1914 tarihli “Omphale” adlı eseri üzerinden mitolojik bağlamda az rastlanan kadın egemenliği ve değişen cinsiyet rolleri incelenecektir. Eserde yer alan figürlerin konumlandırılması, arka plandaki anlatı, yalnızca mitolojik bir sahneyi değil güç ve cinsiyet rollerinin değişimini de gözler önüne sermektedir. Herakles’in atribüleri post ve sopasını kendi bedeninde taşıyan Omphale, bu dönüşümün bir simgesi haline gelir kompozisyon Omphale’nin etrafında kurulur.
Herakles ve 12 Görevi
Herakles, Yunan mitolojisinde Zeus ve Miken kralının kızı Alkmene’nin oğludur. Herakles eski Yunan halkının en önemli ve değerli kahramanıydı. Beden gücüne dayalı her işte üstünlükleri bulunan Herakles, kendi gücüne çok güvenirdi ve yerinin tanrılar katı olduğuna inanırdı. (Yıldırım,2012). Herakles, fiziki gücün yanı sıra kötülükleri yok eden, sözünde durmayanları cezalandıran, insanın başına gelen afet ve belaları alt edip onları engelleyen, yiğitliğin ve yürekliliğin de simgesidir (Erhat, 2000, 137-140).
Herakles’i çevreleyen ünlü trajedilerde önemli olan faktör, Zeus’un karısı tanrıça Hera’nın ona duyduğu nefrettir (wikipedia.org). Hera, Zeus’un evlilik dışı olan çocuğu olan Herakles’e açıkça düşman olmuş, ondan kurtulmak için çeşitli eylemlerde bulunmuştur. Herakles henüz bebekken onun beşiğine iki yılan göndererek kurtulmaya çalışmış fakat Herakles olağanüstü gücüyle yılanları boğarak öldürmüştür. Herakles delikanlılık döneminde Thebai’lileri haraca bağlayan Orkhomenos Kralı Erginos’la dövüşüp onu öldürür. Thebai Kralı Kreon ödül olarak kızı Megara’yı Herakles ile evlendirir. Megara’dan birçok çocuğu olan Herakles, Hera tarafından çıldırtılarak tüm çocuklarını öldürür (Erhat, 1972: 438-446). Bu trajedi onun hayatında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Çaresiz Herakles tanrılar katına Apollon’a gider ve Delphoi tapınağında, işlediği günahın kefaretini öğrenir. Kâhin, baba toprakları olan Argos ovasına giderek kuzeni Eurystheus’un hizmetine girmesini ve on iki yıl kuzenin vereceği görevleri yerine getirmesi gerektiğini söyler (Powell, 2018, s. 408).
Aslında Herakles yaptığı işleri aynı bir köle gibi zorla yapmıştır. İlk doğduğu günden beri peşini bırakmayan Hera’nın kinci öfkesi Herakles’in ölümüne kadar onu takip etmiştir (Fomenko, 2005, s. 29). Herakles’in on iki görevi sıranda bile Hera dolaylı yollarla bu görevleri daha da zor hale getirmiştir.
Herakles’in on iki görevi şu şekildedir:
1. Nemea Aslanını Yenmek
2. Lerna Canavarını Öldürmek
3. Kyreniea Geyiğini Yakalamak
4. Erymanthos Yaban Domuzunu Yakalamak
5. Augias’ın Ahırlarını Temizlemek
6. Stymphalos Gölü Kuşlarını Kovmak
7. Girit Boğasını Yakalamak
8. Diomedes’in Atlarını Getirmek
9. Amazonlar Kraliçesi Hippolyte’nin Kemerini Almak
10. Geryoneus’un Sürülerini Getirmek
11. Hesperidlerin Elmalarını Getirmek
12. Kerberos’u Yeryüzüne Çıkarmak
Herakles’in Kraliçe Ompale’nin Himayesi Altına Girmesi
Herakles görevlerin ardından Tiryns’e yerleşir. Herakles, Eurytos’un kızını kendinden daha iyi ok atan kişiye vereceğini öğrenir. Eurytos’un kızıyla evlenmek için girdiği mücadelede galip gelse de, kral sözünü tutmaz. Bunun üzerine Herakles, Eurytos’un oğlu İphitos’u öldürerek tanrılar nezdinde bir suç daha işler (Powell, 2018, s. 425). Herakles sonra Asya’ya doğru yol alır. Cinayet suçlusunun cezasını çekmesi için Apollon, Hermes’i Herakles’i köle olarak satmakla görevlendirir. Lydia Kraliçesi Omphale, Yunan mitlerinde genellikle özgür, güçlü ve otoriter bir kadın figürü olarak yer alır. Lidya kraliyet soyundan gelir ve kocasının ölümünden sonra tahtı devralmıştır. Omphale Herakles’i köle olarak satın alır. Tam da burada onun Herakles’i satın alması, yalnızca bireysel bir iktidar eylemi değil, mitolojik anlatılarda rastlanmayan kadın egemen figür ortaya çıkışıdır, roller tersine dönmüştür. Tanrı soyundan gelen Herakles Kraliçe Omphale’nin hükmü altına girmiştir. Her görevini hatasız yerine getirdikçe etkilenen kraliçe sonunda kahramana âşık olur (Graves, 2014, s. 568). Bazı kaynaklarda Herakles ve Omphale’nin bir veya birden fazla çocukları olduğu söylenmekte fakat çocukların adları ve soyadları konusunda net bir görüş bulunmamaktadır.
Byam Shaw’un Omphale Temsili
John Byam Liston Shaw (13 Kasım 1872 – 26 Ocak 1919), yaygın olarak Byam Shaw olarak bilinir, İngiliz ressam, illüstratör, tasarımcı ve öğretmendir (Wikipedia.org). Viktorya dönemi sonrası İngiliz resminde Pre-Raphaelite etkileri taşıyan sanatçılar arasında yer alır.
Ressam 1914 tarinde yaptığı bu eserde otoriter bir kadın olan Lydia kraliçesi Omphale’yi güçlü duruşu ve bakışlarıyla kompozisyonun ortasına konumlandırmış, arka planda ise Herakles’in on iki görevine yer vermiştir. Resmin arkasında yer alan Herakles, temsillerinde gelenekselleşmiş kudretini simgeleyen aslan postu ve sopasından arındırılmıştır. Bu kompozisyon düzenlemesi Herakles’in Omphale’nin kölesi olmasıyla tersine güç ilişkisine vurgu yapar, kompozisyonun Omphale üzerinden kurulduğunu gösterir.
Omphale’nin üzerinde gördüğümüz aslan postu ve elinde tuttuğu budaklı sopa Herakles’e aittir. Herakles’in betimlemelerinde yer alan en önemli atribüleri, aslan başı ve aslan gövdesinden yapılma giysisidir. (LIMC, 1988, s. 729).Mağarada, aslanla silahsız göğüs göğse boğuşan Herakles hayvanı boğarak öldürür (Agizza, 2006: 212-245). Aslanın derisinden kendisine giysi yapar (Buxton, 2016: 114-123). Budaklı sopa ise kendi elleriyle yonttuğu bir ağaç dalı ya da zeytin ağacından yapılmış bir değnek olarak bilinir. Sanatta karşımıza çıkan Herakles betimlemelerinde kullanılan post ve sopa bu eserde Omphale’nin üzerindedir. Bunların bir kadın figürü üzerinde taşınması mitolojik hikâyelerdeki cinsiyet rollerini sorgulayan bir harekettir. Herakles işlediği günahların suçlarını çekmek üzere kraliçenin himayesi altındayken erkeksi kudretini bir kenara bırakır, kadın giysileri giyerek yün eğirir ve ev işlerinde çalışır. Burada güç ve otorite tamamen kraliçededir. Kadının egemen erkeğin ise onun himayesi altında olması mitoloji bağlamında nadir görülen bir olaydır. Ressamın Omphale’yi Herakles’in postu ve sopasıyla resmetmesi bu değişen cinsiyet rollerine bir gönderme yapar. Resmin ana öznesi tanrı soyundan gelen Herakles değil güçlü ve kudretli Lydia Kraliçesi Omphale’dir.
KAYNAKÇA
Yıldırım, N. (2012). Herakles hermelerinin anlamı ve kullanımı. Akdeniz Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü. Mediterranean Journal of Humanities, II(1), 229-237.
Yıldız, M. (2025). Herakles-Deianeira-Nessos mitolojisinin Avrupa resim sanatına yansımaları üzerine bir değerlendirme (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Agizza, M. (2006). Herakles: Tanrısal Kahraman. İstanbul: Say Yayınları.
Buxton, R. (2016). Yunan Mitleri: Tanrılar, Kahramanlar ve Ölümlüler. (Çev. Y. Öztürk). İstanbul: İletişim Yayınları.
Erhat, A. (1972). Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Erhat, A. (2000). Mitoloji Sözlüğü (Genişletilmiş Baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi.
Fomenko, A. T. (2005). History: Fiction or Science?. Delamere Publishing.
Graves, R. (2014). The Greek Myths. London: Penguin Books.
LIMC (Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae). (1988). Herakles maddesi, Cilt IV. Zürich–München: Artemis Verlag.
Powell, B. (2018). Klasik Mitoloji. (Çev. M. Ceylan). İstanbul: Say Yayınları.
GÖRSAL KAYNAKÇA
Görsel 1. https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Hercules_Farnese_3637104088_9c95d7fe3c_b.jpg
Görsel 2. https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Affresco_romano_-_eracle_ed_onfale_-_area_vesuviana.JPG
Görsel 3. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Byam_Shaw_-_Omphale,_1914.jpg
[1] Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim Anasanat Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi