E. H. Thorne[1]: Bach – 2
Bach’ın Hayatı
Bach Organist Olarak[2]
Çeviren: Uzay Gökduman[3]
Bu göreve 14 Ağustos 1703’te başladı. Org yalnızca iki klavyeliydi. Teknik özellikleri (stop listesi) şöyleydi:
(aşağıdaki ölçümlerin hepsi fit ölçüm birimiyle ölçülmüştür)
Oberwerk.
1. Principal – 8
2. Viol da Gamba – 8
3. Quintatön – 16
4. Gedackt – 8
5. Quint – 6
6. Octava – 4
7. Mixture – 4 sıralı
8. Gemshorn – 8
9. Cymbal – 2 sıralı
10. Trompet – 8
11. Tremulant
12. Glockenaccord*
Brust. positiv.
1. Principal – 4
2. Lieblich Gedackt – 8
3. Spitz flute – 4
4. Quint – 3
5. Sesquialtera
6. Nachthorn – 4
7. Mixture – 2 sıralı
8. Octava – 2
9. Glockenaccord*
Pedal.
1. Principal – 8
2. Sub-bass – 16
3. Posaune – 16
4. Violon bass – 16
5. Octava – 2
Organistlik görevlerinin yanı sıra küçük bir okul korosunu eğitmekle de yükümlüydü. İleride göreceğimiz gibi bu görev ona bazı sıkıntılar yaşatmıştır.
Spitta’da “cymbelstern” olarak adlandırılır.
Spitta 4 fit verir, ancak 8 fit daha olası görünmektedir; aksi halde temel ses zayıf kalırdı.
Spitta flütü 4 fit olarak verir ve Octava’yı “cornet” olarak adlandırır.
1705’te, büyük ün kazanmış organist Buxtehude’yi dinlemek üzere Lübeck’e gitmek için bir aylık izin aldı. Buxtehude, Marienkirche’de hem vokal hem çalgısal kutsal müzikten ve org sololarından oluşan “Abendmusiken” (akşam müzikleri) konserleri veriyordu. Lübeck’in cazibesi büyük olmalıydı ki Bach bir aylık iznini dört aya uzattı. Dönüşünde Konsistuar önüne çağrılarak “son zamanlarda bu kadar uzun süre nerede bulunduğu ve kimden izin aldığı” soruldu.
Bach, sanatına dair şeyler öğrenmek için Lübeck’e gittiğini, ancak önceden müdürden izin aldığını söyledi. Spitta, Kilise Yönetim Kurulu’ndaki görüşmeleri şöyle aktarır:
Müdür: “Yalnızca dört haftalık izin istemişti, fakat yurt dışında bunun tam dört katı kadar kaldı.”
Bach: “Gittiği sırada orgun kendi vekili tarafından[4], bu hususta hiçbir şikâyete yol açmayacak şekilde çalınmış olmasını ummuştu.”
Kilise Yönetim Kurulu: “Onu, korallerde (ilahî ezgilerinde) şaşırtıcı varyasyonlar yapmayı alışkanlık hâline getirmekle ve araya birçok garip ses karıştırmakla, böylece cemaati şaşkına çevirmekle suçlar. Eğer gelecekte herhangi bir “tonus peregrinus” kullanmak isterse, buna bağlı kalmalı ve hemen başka bir şeye geçmemeli ya da şimdiye kadar yaptığı gibi bütünüyle karşıt bir tona (tonum contrarium) geçmemelidir. Ayrıca, öğrencilerle anlaşamadığı için şimdiye kadar hiç prova yapılmamış olması da tuhaftır. Bu nedenle, başka bir kapellmeister tutulamayacağından, hem çok sesli müziği hem de koralleri öğrencilerle birlikte çalıp çalmayacağını beyan etmelidir; eğer bunu yapmayacaksa, değişiklik yapılabilmesi ve bu görevi üstlenecek birinin atanabilmesi için, bunu kendi isteğiyle açıkça söylemelidir.”
Bach: “Uygun bir yönetici atanırsa yeniden çalacaktır.”
Karar: “Sekiz gün içinde davranışını açıklaması istenir. Ayrıca öğrenci Rambach (koro başkanı) huzura çıksın ve yeni kilisede şimdiye kadar öğrencilerle organist arasında meydana gelen düzensizlikler nedeniyle azarlansın.”
Rambach: “Organist Bach eskiden prelüdleri çok uzunçalardı; fakat bu durum müdür tarafından kendisine bildirildikten sonra hemen karşı uca geçmiş ve bu kez onları fazla kısa yapmıştır.”
Rambach ayrıca vaaz sırasında bir meyhaneye gitmekle suçlandı. Kendisine ceza verilmesi emredildi ve “organist aleyhine hatırladığı bir şey varsa, bunu uygun yerde dile getirmeli ve meseleyi kendi başına halletmeye kalkışmamalıdır.”
Kilise Yönetim Kurulu genç organiste (göreve başladığında Bach yalnızca on sekiz yaşındaydı) sabırla davrandı ve sekiz gün içinde vermesi gereken açıklamayı sekiz ay boyunca bekledi. Disiplinsiz öğrenciler ve muhtemelen incinen gururu, Bach’ı başka bir görev aramaya yöneltti. 1707’de Mühlhausen’de St. Blasius Kilisesi’ne organist olarak atandı.
Aynı yılın Ekim ayında kuzeni Maria Barbara Bach ile evlendi. Nikâh Arnstadt’ta kıyıldı ve Kilise Yönetim Kurulu olağan harçları affetti; bu da ilahilerde cemaati “şaşırtması”nı bağışladıklarını gösterir.
St. Blasius’ta her yıl belediye meclisi seçimi için bir kantat bestelemesi gerekiyordu. 1708’de “Gott ist mein König” (No. 71) adlı eseri besteledi; bunun yaşamı sırasında basılan tek eseri olduğu söylenir.
Org kötü durumdaydı; Bach onarımını denetledi. Org yapımı konusunda uygulamalı bilgiye sahipti ve hatta yeni çalgılar icat ettiği söylenir.
Mühlhausen’de Pietistler ile Ortodoks Lutherciler arasında anlaşmazlık çıktı. Bach, kendi müdürü Frohne bir Pietist olmasına rağmen karşı tarafta yer aldı. Ortodoksların önderi Eilmar’dı ve 1710’da Bach’ın ilk oğlunun vaftiz babası oldu. Bu çekişmeler Bach’ı başka bir yerde huzur aramaya yöneltti.
Bu huzuru Weimar’da buldu. Dük Wilhelm Ernst onu saray organisti ve oda müzisyeni yaptı. Dük dindar ve sanat hamisiydi. Spitta, Weimar Sarayı’nın Bach ile adeta birbirine uygun olduğunu söyler. Hilgenfeld ise burada Bach’ın org üzerindeki üstün hâkimiyetini geliştirdiğini ve besteciliğinin temellerini attığını belirtir.
Şato orgu büyük değildi fakat güçlü bir pedal bölümüne sahipti. Stop listesi şu şekildedir:
(aşağıdaki ölçümlerin hepsi fit ölçüm birimiyle ölçülmüştür)
Üst Klavye.
Ft.
1. Principal – 8
2. Quintatön – 16
3. Gemshorn – 8
4. Gedackt – 8
5. Quintatön – 4
6. Octava – 4
7. Mixture
8. Cymbal
9. Glockenspiel.
Alt Klavye.
Ft.
1. Principal – 8
.2. Viol da gamba – 8
3. Gedackt – 8
4. Trompet – 8
5. Small gedackt – 4
6. Octava – 4
7. Waldflote – 2
8. Sesquialtera.
Pedal Orgu.
Ft.
1. Great untersatz – 32
2. Sub-bass – 16
3. Posaune – 16
4. Violon bass – 16
5. Principal – 8
6. Trompet – 8
7. Kornet
(Stop listeleri yukarıdaki gibi verilmiştir.)
Oda müzisyeni olarak Bach keman ve klavsen çalıyordu. Sonradan konsermeister (orkestra şefi) oldu. Topluluk, çalgı çalan şarkıcılar dâhil yirmi iki kişiden oluşuyordu.
Weimar’da bulunduğu sırada Mühlhausen’deki eski orgun onarımını da denetledi. “Eine feste Burg” koral prelüdündeki dikkat çekici registrasyonun (sol el fagot, sağ el sesquialtera) yenilenen Mühlhausen orgu için yazılmış olduğu düşünülür; çünkü Weimar orgunda fagot stopu yoktu. İlginçtir ki Bach hiçbir görevinde yeteneğine tamamen uygun bir orga sahip olmamıştır.
Mizler, Weimar’daki dokuz yılı hakkında şöyle der: “Lütufkâr hükümdarının iyiliği onu org sanatında mümkün olan her şeyi denemeye teşvik etti; org eserlerinin çoğunu burada besteledi.” Burada İtalyan oda müziğini de tanıdı; Vivaldi’nin on altı keman konçertosunu klavye için, dördünü org için ve birini de dört klavye ve yaylılar için düzenledi.
1713’te Halle’ye giderek yeni yapılan 63 stoplu büyük orgda çaldı. Organistlik için başvurduysa da maaş Weimar’dakinden düşük olduğu için vazgeçti. 1714’te Kassel’de Veliaht Prens Friedrich (sonradan İsveç Kralı) önünde çaldı ve pedal solosuyla onu öylesine etkiledi ki prens parmağındaki değerli taşlı yüzüğü Bach’a hediye etti.
Aynı yıl Advent (Noel arifesine kadar süren 4 haftalık döneme verilen isim)’in ilk Pazar günü Leipzig’de “Nun komm, der Heiden Heiland” kantatını yönetti ve Thomas Okulu kantoru Kuhnau ile tanıştı.
1717’de Dresden’de yeni sansasyon olan Fransız organist Marchand ile bir yarışma yapılacaktı; Marchand kabul etti ancak yarışma günü sabahı şehirden ayrıldı.
Aynı yıl Bach Weimar’a döndükten sonra Reform’un iki yüzüncü yılı için bir jübile hazırlandı; Martin Luther’in “Eine feste Burg” ilahisine dayanan görkemli kantatın bu vesileyle yazıldığı düşünülür.
1715 civarı Bach abisine olan yükümlülüğünü onun ikinci en büyük oğlunu öğrencisi olarak alarak ödedi.
Kasım 1717’de Köthen’de Prens Leopold’un Kapellmeister’i oldu. Burada organ görevi yoktu ve Weimar’dan sonra bir daha resmi organistlik yapmadı.
Prens, kültürlü bir kişiydi ve özellikle müzik alanında büyük bir zevke sahip bir sanat hamisiydi; iki ya da üç enstrüman çalabilecek kadar da yetenekliydi. Bach’a duyduğu hayranlık öylesine büyüktü ki, ikisi sık sık birlikte vakit geçirir, Bach da prensin yolculuklarına ona eşlik etmek zorunda kalırdı. Prens, 1718 ve 1720 yıllarında Bach’ı ve orkestradan altı müzisyeni Karlsbad’a götürdü. 1718’de Bach’ın yedinci çocuğunun vaftiz töreninde ise prens ile erkek ve kız kardeşi vaftiz ebeveyni olarak yer aldı.
Aynı yıl Bach, Aziz Paul Kilisesi’ndeki yeni orgu incelemek üzere Leipzig’e çağrıldı. Temmuz 1720’de Karlsbad’dan dönüşünde ise, sağlıklı bir hâlde bıraktığı eşinin öldüğünü ve defnedildiğini öğrenerek yıkıcı bir acıyla sarsıldı.
Kasım 1720’de Hamburg’daydı ve “He that exalteth himself” adlı yeni bir kantatı icra ediyordu. Johann Adam Reinken hâlâ hayattaydı ve doksan yedi yaşında olmasına rağmen Azize Katerina Kilisesi’nde org çalmaya devam ediyordu. Aziz James Kilisesi’ndeki organistlik görevi boş olduğundan, Bach altmış stoplu ve dört klavyeli büyük orgun cazibesine kapılarak bu göreve başvurmaya heveslendi. Resmî görevleri onu Köthen’e geri çağırdığı için, büyük ünü sayesinde yarışmaya katılmaktan muaf tutuldu ve görevi kabul ettiğini mektupla bildirmesi gerekti. Ancak komite, kilise hazinesine 4.000 mark ödemiş olan tanınmamış bir adamı seçti.
[1] Edward Henry Thorne: (1834–1916), Viktorya dönemi İngiliz orgcu, besteci ve müzik eğitimcisidir.
[2] Thorne, E. H., Bach, (1904), George Bell & Sons, S.4-12, Londra
[3] Uzay Gökduman: Trakya Üniversitesi Devlet Konservatuarı, Müzik ve Sahne Sanatları Lisesi öğrencisi.
[4] Muhtemelen kuzeni Ernst Bach.