Modern sanatın öncü isimlerinden Salvador Dali, 1904’te Katalonya’daki Figueres’te dünyaya geldi. Dali’nin karakterini şekillendiren en önemli olay, erkek kardeşinin ölümünden sonra dünyaya gelmiş olmasıydı. Dali ailesi, yeni bebeklerine, vefat eden oğullarının ismini verdi. Dali dört yaşındayken, model olarak kullandığı kız kardeşi Ana Maria dünyaya geldi.
Dali’nin karakalem resimleri ilk olarak, evlerinde babasının organize ettiği bir sergiyle tanındı. Bu sergi sırasında 13 yaşında olan Dali, Empresyonist (izlenimci) ve Puantist (noktalamacı) ressamlarla genç yaşta tanıştı. 14 yaşında, bu türlere örnek oluşturabilecek çalışmalarda bulundu. Doğduğu yer olan Figueras’taki Municipal Tiyatrosu’nda, 15 yaşında ilk halka açık sergisi düzenlendi.
1921’de göğüs kanserinden vefat eden annesi, Dali’nin hayatındaki en büyük çöküş oldu. Aynı yıl Madrid’deki San Fernardo Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdiğinde burada yazar Federico Garcia Lorca ve ileride birlikte film projesi yapacağı yönetmen Luis Bunuel ile tanıştı. 1922’de resimlerinde Kübizm’i denemeye başlayan Dali özgün fikirleri sayesinde o dönemde Madrid’de Kübist ressam bulunmadığı için dikkat çekti.
Dali, anarşist eğilimini ortaya koyan ilk hareketini 1923 yılında gerçekleştirdi. Okul yönetimine karşı isyan başlatan Dali, akademiden uzaklaştırıldı ve Girona’da 35 gün hapse mahkûm edildi. Dali 1925’te okula geri döndü, aynı sene Barcelona’daki Dalmau Galeri’de ilk kişisel sergisini açtı. 1926 yılında okuldaki hocalarını yetersiz görmesi nedeniyle final sınavına girmeyi reddetti ve akademiden atıldı.
Bir sene sonra teyzesi ve ablasıyla Brüksel ve Paris’e ilk ziyaretlerini gerçekleştirdi ve bu ziyaretinde Pablo Picasso ve Juan Miro ile tanıştı. Dalmau Galeri’de ikinci kişisel sergisini açtı. 1928’de Paris’i ikinci kez ziyaret etti ve Miro, Dali’yi bazı Dadaist ve Sürrealistlerle tanıştırdı.
Dali 1929’da sürrealist bir şair olan Paul Eluard’ın eşi Gala ile tanıştı. Dali, dahi yönetmen Luis Bunuel ile büyük ilgi gören ‘Endülüs Köpeği’ filminin senaryosunu oluşturdu. 30 Ocak 1934’te Dali ve Gala, sade bir törenle evlendiler.
DESTİNO VE İLHAM KAYNAKLARI
Salvador Dali ile Walt Disney’in iş birliğiyle ortaya çıkan Destino, 2003 yılında Walt Disney Animation Studios tarafından yayımlanmış sürrealist bir kısa filmdir.[1] Film, Dali’nin Belleğin Azmi ve Yanan Zürafa adlı eserlerinin adeta hareketli bir yorumu niteliğindedir. Figürlerin bedenlerinden çıkan çekmeceler ve içsel çatışmalar Yanan Zürafa’yı çağrıştırırken, karakterlerin akışkan ve dönüşen yapısı ise Belleğin Azmi tablosundaki zaman algısını yansıtmaktadır. Salvador Dali’nin, Belleğin Azmi (1931) adlı tablosu yaygın olarak “Eriyen Saatler” adıyla da anılmakta ve sanatçının 1954 yılında tamamladığı Belleğin Azminin Dağılışı adlı çalışmasında da bu temayı ele almaktadır.[2]
Belleğin Azmi’nin ortaya çıkış hikâyesi, Dali’nin bir akşam yemeği sonrası peynirin erimesinden etkilenmesiyle başlar. Bu gözlem, zamanın akışkan ve esnek doğasını temsil eden eriyen saatler fikrine ilham olmuştur. Tabloda kullanılan arka plan, sanatçının doğup büyüdüğü Katalonya bölgesine ait manzaraları yansıtarak kişisel bir bağ kurar.[3] Destino filminde de benzer bir arka plan görürüz.
Belleğin Azmi eseri, “zaman akıp gidiyor” ifadesinin somut bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Zamanın göreceliği, bireyin zaman içinde kayboluşu ve zamanın insanlığa kaçınılmaz meydan okuyuşu; Dali tarafından insan beyninin eskimesi ve körelmesi üzerinden görselleştirilmiştir. Destino filminde de Dali’nin bilinçaltı bu yönden ele alınmıştır. Bir diğer yoruma göre akan her bir saat, bir insan ömrünü simgeler. Belki de eser, Dali’nin çocukluğunun geçtiği Katalonya’da sevdiği üç kişiye atıfta bulunur; çabuk, yavaş ve karşı konulamaz şekilde yaşanmış üç hayata.
Bu bağlamda, esere bakıldığında insan zihninde şu soru belirir: Ömür denilen şey nasıl hem yavaş hem de çabuk geçebilir? Her bireyin yaşamında birbirini tekrar eden günler, anlar, rutinler ve benzer hayat gaileleri bulunurken; bu döngüler aşıldığında zamanın hızla aktığı söylenir. Bu durdurulamayan akış, zamanı ve dolayısıyla ömrü, bireyin iradesi dışında gelişen, karşı konulamaz bir gerçekliğe dönüştürür bu gerçeklik karşısında insan beyni körelip durağanlaşır.
Eseri renk kullanımı açısından değerlendirdiğimizde, pastel tonlar ve sıcak-soğuk kontrastlar dikkat çeker. Destino filminde de olduğu gibi arka plandaki sarı, turuncu ve mavi tonlar gün batımını çağrıştırırken izleyiciyi sıcak renklerle içine çeker. Buna karşılık, saatlerin iç kısımlarında kullanılan mavi ve beyaz gibi soğuk tonlar, insan zihninin durağanlaştığını ve köreldiğini vurgular. Saat çerçevelerinde kullanılan metalik renkler, mavi ve beyazla oluşturduğu kontrast sayesinde erime hissini güçlendirir.
Sol alt köşedeki saat, insan yüzünün üzerinde durması ile insan hayatına doğrudan bir gönderme yapar, siyah ve karanlık tonların hâkim olduğu zemin üzerine yerleştirilmesi bu kompozisyonun, izleyicide zamanın içinde kaybolma hissi uyandıran güçlü bir görsel anlatım sunmasını sağlar.
Filmde yer alan kadın karakterin, Dali’nin eşi Gala’yı temsil ettiği düşünülebilir. Hikâyenin ilerleyen sahnelerinde, Gala’nın Dali’ye hayat verdiği ve ikilinin zaman ile aşk içinde kayboluşlarının anlatıldığı söylenebilir. Özellikle Gala’nın, erkek bir heykelin içindeki yolculuğunda neşeyle yürümesi, Dali’nin iç dünyasındaki Gala’ya olan tutkusunun simgesel bir ifadesi olarak yorumlanabilir.
Gala’nın bir karahindiba olarak gösterilmesi, onun saflığını, ince ruhunu, Dali’ye karşı olan kibarlığını ve zarafetini simgeliyor olabilir. Karahindibanın tellerinin uçuşunun hemen ardından bir saat görüntüsünün verilmesi, Gala’nın ölümüyle birlikte Dali’nin bilinçaltında oluşan yıkımı ve aynı zamanda Gala’nın zaman içinde yok oluşunu; ruhunun yalnızca Dali’nin içinde yaşamaya devam ettiğini ifade etmektedir. Bu yönüyle film Dali’nin savaş zamanında oluşturduğu tablo olan ‘Yanan Zürafa’ eseri ile ilişkilendirilebilir.
Salvador Dali’nin “Yanan Zürafa” eseri, sürrealist sanatın en ikonik tablolarından biridir. Bu tablo, 1937’de, İspanya İç Savaşı ve II. Dünya Savaşı’nın etkilerinin hissedildiği bir dönemde yapılmıştır.[4]
Savaşla olan kişisel mücadelesini ve iç dünyasındaki çalkantıyı anlatan “Yanan Zürafa’’’da Freud’un “insan bedeni gizli çekmecelerle doludur.” düşüncesinden ilham alan Salvador Dali, bastırılmış arzuları ve bilinçaltında gizli kalmış yönleri, açılmış çekmecelerle dolu bir kadın figürüyle yansıtır. Figürün arkasında ise, Dali’nin “eril kozmik kıyamet canavarı” olarak tanımladığı yıkımın sembolü, alevler içinde yanan bir zürafa yer alır.[5]
Dalí’nin bu eseri, insan ruh halindeki değişimleri ve farklı bakış açılarını, insan bedeninden çıkan çekmeceler aracılığıyla yansıtmaktadır. Sanatçı, insanın dışarıdan tek bir bütün gibi görünmesine rağmen, aslında kendi içinde birçok parçaya ayrıldığını ve kimi zaman kendini olduğundan daha heybetli ve güçlü göstermeye çalıştığını ifade etmektedir. Eserde yoğun olarak kullanılan mavi tonlar ise izleyicide melankoli ve depresyon çağrışımları uyandırmaktadır. Eserde, insan figürünün sırtına saplananlar Dali’nin savaş zamanında çektiği sıkıntıları ve buna rağmen zarif ve dik durma çabasını sembolize eder.
Sol arkada duran zürafanın sırtındaki alevler, zarif ve sakin görünen bir varlığın içsel olarak yaşadığı depresif ruh halini ve sorunları simgeler. Yanan Zürafa eseri hem bireysel ve toplumsal düzeyde bastırılmış travmaların dışavurumu hem de 1937’de, İspanya İç Savaşı ve II. Dünya Savaşı’nın insan üzerindeki etkileri olarak okunabilir.
[1] Wikipedia
[2] Wikipedia, 2023
[3] Iva Sanat, 2023
[4] TabloHane
[5] Oggusto