MONİ: ASKIDA
Hiçbir sergiye katılmadı.
Hiçbir yarışmaya katılmadı.
Hiçbir ödül ya da mansiyon kazanmadı
Başı belada…
(Moni Salim Özgilik’in 1989’da yazmaya başladığı ve Salt tarafından yayımlanan Moni kitabı için güncellediği biyografisinden)
Uzun bir aradan sonra, üstelik Ankara’da, Moni Salim Özgilik’in sergisiyle karşılaşmak benim için heyecan vericiydi. Moni’nin adı, zihnimde 1980’lerin sonu ile 1990’ların başındaki Ankara sanat ortamını; cesur ve deneysel pratikleri çağırıyor. Bu bağlamda “Askıda” sergisini yalnızca sergilenen işler üzerinden değerlendirmek bu karşılaşmanın anlamını eksik bırakabilir.
Moni, 1985’te Hacettepe Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü’ndeki eğitimini yarıda bırakarak aynı üniversitede resim okumaya başlar. O dönemin Ankara’sında sanat, disiplinler arası geçişlere açık, düşünsel ve politik tartışmalarla beslenen bir araştırma alanı olarak şekillenir. Moni’nin Ankara’daki üretimi de bu düşünsel iklimle temas hâlindedir. Dönemin politize atmosferi ve farklı alanlara duyduğu merak, onu sanatın ne olduğu sorusuna yöneltir. Sanatı, düşünmenin ve dünyayla ilişki kurmanın bir yolu olarak ele alır. Buluntu malzemelerle gerçekleştirdiği işlerle sanatın sınırlarını genişletme isteği, sanatla hayat arasındaki ayrımı da belirsizleştirir. Moni’nin çerçevelenmiş, alınıp satılan sanat nesnesine yönelttiği itiraz, sanatın nerede, nasıl ve kimlerle gerçekleşebileceğine ilişkin bir soruya dönüşür. Üretimini kamusal alana taşıması ve izleyicinin bu eylemlere katılması onu, dönemin toplumsal ve siyasal düzeniyle de karşı karşıya getirir. Dolayısıyla Moni’nin işlerini sanat ile siyaset arasındaki gerilimden bağımsız okumak güç.
Türkiye’de henüz bir modern sanat müzesinin bulunmadığı bir dönemde, kitaplar aracılığıyla takip ettiği uluslararası sanat ortamına yalnızca uzaktan bakmakla yetinmeyen Moni, 1992’de New York’a taşınır. Sonraki yıllarda Türkiye’deki sanat ortamıyla bağları zayıflar ve 2000’lerden itibaren üretimine ara verir. Salt’ın “Sahnede 90’lar” sergisinde yer alan işleriyle yeniden gündeme gelen sanatçı, son yıllarda tekrar resim yapmaya ve atölyesinde malzeme toplamaya yönelir. Bugün Kaş ile Los Angeles arasında sürdürdüğü yaşamında, buluntu nesnelerle kurduğu ilişkiyi devam ettiriyor.
Ankara’daki “Askıda”, bu bakımdan bir tür yuvaya dönüş, geçmişle yeniden temas kurma girişimi. Kaş’ta ve çevresinde karşısına çıkan, yazlıkçıların gelip geçici uğrak yerlerinde bıraktığı nesneler; sergide, yakın geçmişin tüketim alışkanlıklarını ve çevreyle kurulan hoyrat ilişkiyi açığa çıkarır. Bir zamanlar kullanılmış, ardından terk edilmiş bu nesneler, çağdaş yaşamın denizin dibinde biriken tortusuna dönüşür. Sergide sarma eylemi nesnelerin biçimini örterken, manken başlarının kumaşla kaplanması, onları belirli bir cinsiyet kimliğine sabitleyen işaretleri de belirsizleştirir. Böylece nesneler, alışıldık işlevlerinden ve temsil ettikleri kimliklerden uzaklaşarak yeni, melez biçimlere kavuşur.
Sanatçı, bir röportajında “Askıda” yerleştirmesini, tanıdık bir dünyadan kopmuş; ancak sürüklenerek, sarılarak ve tutunarak varlığını sürdürebilmiş “ucube ve mutlu yaratıkların” hayat verdiği renkli bir öte dünya deneyimi olarak tanımlar. Yerleştirmenin kendisi ve çevresinde oluşan hikâyeler, sarılma ve çözülme hareketleriyle kendi kurallarını kuran ve pek de güvenli olmayan bir dünyaya dönüşür. Belm’art Space’te kurulan deniz altı atmosferi, izleyiciyi sahnenin içine, nesnelerle benzer bir hizaya yerleştirir. Sanatçı, izleyiciyi sınırların ve kategorilerin belirsizleştiği bu dünyanın bir parçası olmaya davet eder. Bu bakımdan serginin adındaki “askıda” kalma hâli, belirsizlik ya da geçicilik durumu ile tanıdık olanla yabancılaşma arasında sürekli salınan bir varoluş biçimine dönüşür. Sergi, gerçeklikle kurgu arasında gidip gelir. Nesneler bir araya geldiğinde tuhaf, hatta teatral sahneler yaratırken izleyiciyi kendi sessizliğiyle karşılaştırmak, bu yerleştirmenin temel yönelimini oluşturur.
Burada sanat ile siyaset meselesine yeniden dönmek gerekir. Hangi nesnelerin atık sayıldığı, hangi mekânların kirletildiği ve bu kirliliğin sonuçlarını kimin yaşadığı sınıfsal ilişkilerden bağımsız değil. Doğal çevreye ilişkin imgeler de ekonomik tercihlerden, turizmden ve tüketim kültüründen ayrı düşünülemez. Moni’nin berrak sularda yüzme hayali, bu nedenle sergide bir karşıtlık olarak belirir: Hayal edilen açıklık ile gerçekte biriken atıklar; temiz ve pürüzsüz bir yüzey arzusu ile suyun dibinde saklanan izler yan yana gelir ve geçmişte Ankara’nın bürokratik ve politik iklimi içinde berrak hikâyeler anlatmanın güçlüğü de bu karşıtlığa eklenir. Böylece sergi, kişisel bir hayal ile toplumsal gerçeklik arasındaki mesafeyi açığa çıkarır. Nesneler, bedenler ve hikâyeler askıda kalırken, serginin asıl meselesi, terk edilmiş nesnelere yeni bir hayat vermekten çok, onları terk etmeyi mümkün kılan dünyayı görünür kılmakta yatar.
Kaynaklar
