Atılım Şahan: Şeyh Bedrettin Destanı – I

Nazım Hikmet’in uzun mu uzun, güzel mi güzel şiiri.

Bu manzum eser (yer yer nesir metinler de girer araya) 15. yüzyılın hemen başında yaşamış ve Osmanlı Devleti’ne isyan etmiş Şeyh Bedrettin’in hikâyesidir. Şeyh Bedrettin oldukça ilginç bir karakterdi ve onu Osmanlı İmparatorluğu’na isyan eden diğer asilerden ayıran bir özelliği vardı. Osmanlı tarihi boyunca çıkan isyanların çoğunluğu divanı hümayundaki bir paşayı, veziri ya da sadrazamı hedef alırdı. O yöneticinin istifası veya kellesi alınınca isyan sönümlenirdi. Bazı hallerde öfkenin hedefi padişahın iktidarını hatta hayatını bulurdu ama hal edilen padişahın yerine oğlu, kardeşi, kuzeni gibi yine hanedan içinden bir şehzade geçirilip müesses nizam aynen sürdürülürdü. Bedrettin’in planında ise bırakın hanedan sabit kalmak üzere hükümdar değişikliğini monarşi sabit kalmak üzere hanedan değişikliği bile yetersizdi. Bedrettin’in amacı rejimi kökten değiştirmekti. Şeyh, adaletsizliğin kalbine nişan almıştı.

Ama ne var ki Bedrettin savunduğu fikirlerin ilk dile getireni değildir. Tarih boyunca birçok figür ortaklaşacı, paylaşımcı ve eşitlikçi bir düzen hayalini hayata geçirebilmek için müesses nizama kafa tutmuştur.

Milattan önce 2. yüzyılda Anadolu topraklarındaki belki de ilk köle isyanına liderlik eden Aristokinos kölelere ve serflere özgürlük vadetti. Kardeşlik içinde yaşanacak Helliopolis adında bir şehir kurmayı denedi. Ondan yaklaşık yarım asır sonra Spartaküs adında bir köle, kölesiz bir Roma İmparatorluğu hayal etti. Bedelini binlerce yoldaşı gibi canıyla ödedi. Milattan sonra 6. yüzyılda İran mıntıkasında filiz veren Mazdekçilik akımı Zerdüştlük dininin bir reformu olarak hayat buldu. Zaman içinde Mazdek isyanı denilen toplumsal bir harekete dönüştü. Sonunda mülkü zenginlerden alıp fakirlere dağıttı. Ezilenler ve isyan edenler o kadar çoklar ki. Bir türlü tükenmek bilmeyen ayaklanmaları ile Abbasi Devleti’nin ayarlarını bozan Babekiler, Balkanlarda sekiz yıl boyunca dünyayı zamanının efendilerine dar eden Bizanslı Zealotlar, Deylemistan ve Tabaristan’ın eşitlikçi Dervişan Cumhuriyetleri, Anadolu tarihinin en büyük Türkmen isyanı, Selçuklu sultanının tacı tahtı bırakıp başkentten sıvışmasını sağlayan Babai hareketi, Ön Asya’nın çeşitli coğrafyalarında ve değişik zamanlarında patlak veren ayaklanmalar: Hürremiler, Ravendiyeler, El Muqanna’nın liderlik ettiği Mubeyazalar, siyahî Spartaküsler diyebileceğimiz Basralı Zencler, Avrupa’da ortak mülkiyet fikrinin müdafileri Katharlar, İslam Dünyasının protokomünistleri Karmatiler ve özgürlük ve eşitlik adına tarih boyunca kanını, canını ortaya koymuş daha kimler kimler… Hepsi Bedrettin’den önceydi ve bazıları bir oranda onun hareketini de etkiledi.

Ama hakkını teslim etmek lazım, Bedrettin’in hikâyesi bunların içinde dramatik yapı olarak edebileştirilmeye en uygun olanlardan biridir. “Devrim vaktiyle bir ihtimaldi ve çok güzeldi” diye başlar ya Murat Uyarkulak’ın Tol romanı. Şeyh Bedreddin vakası da öyledir. Soylu bir münevverden romantik bir halk adamına, oradan idama mahkûm yenik bir devrimciye giden yolda her günü anlatılmaya değer bir öykünün kahramanıdır ve hikâyesini mısralara dökmek de Nazım Hikmet’e düşmüştür.

Nazım’ın şiiri Osmanlı payitahtının tasviriyle başlar.

“Sedirde al yeşil, dal dal Bursa ipeklisi,
duvarda mavi bir bahçe gibi Kütahyalı çiniler,
gümüş ibriklerde şarap,
bakır lengerlerde kızarmış kuzular nar idi.
Öz kardeşi Musa’yı ok kirişiyle boğup
yani bir altın leğende kardeş kanıyla abdest alarak,
çelebi sultan Mehmet tahta çıkmış hünkar idi.
Çelebi hünkar idi amma
ali Osman ülkesinde esen
bir kısırlık çığlığı, bir ölüm Türküsü rüzgar idi.
Köylünün göz nuru zeamet
alın teri tımar idi.
Kırık testiler susuz
su başlarında bıyık buran sipahiler var idi.
Yolcu yollarda topraksız insanın
ve insansız toprağın feryadını duyar idi.
Ve yolların sonu kale kapısında kılıç şakırdar
köpüklü atlar kişner iken
çarşıda her lonca kesmiş kendi pirinden ümidi
tarümar idi
velhasıl hünkar idi, tımar idi, rüzgar idi
ahüzar idi…”

Bedrettin vakasının hemen arifesinde Osmanlı devleti, Yıldırım Bayezid ile erken imparatorlaşma devrine girmişti. Balkanlarda iyi kötü bir birlik sağlayan sultan, yönünü Anadolu’ya çevirmişti. Eğer Ankara savaşı ile sekteye uğramasaydı Anadolu’da varlık gösteren dağınık beylik yapısı Bayezid’in saltanatı altında siyasi bir birlik kazanabilirdi. Ama Timur depremi Bayezid’in planları ile birlikte Osmanlı’nın otoritesini de yıkmıştı.

Emir Timur’un zaferinden sonra Anadolu, Timurluların metbuu haline getirildi. Osmanlı tarafından ilhak olunan beyliklerin bir kısmı tekrar canlandı. Edirne, Amasya ve Balıkesir’de, yine aynı sırayla Emir Süleyman, Mehmet çelebi ve İsa çelebi şehzadelerin etrafında farklı güç merkezleri oluştu. Gazilerin, ahilerin ve nökerlerin bazısı bir kardeşi, bazısı diğer kardeşi destekledi. Üç kardeşin iktidar savaşına, hemen sonra dördüncü kardeş de katılacaktı. Musa Çelebi, Ankara savaşı sırasında babası padişah Yıldırım Bayezid ile birlikte esir alınan bu şehzade, sahipkıran Timur tarafından serbest bırakılacak, elinde süzereninden aldığı beraat ile çıkagelip, tahtın tek yasal meşru varisi olduğu iddiasıyla Osmanlı’nın iki başkentinden biri, Bursa şehrine kurulacaktır.

Tek tek muharebe ve kuşatmaları anlatmayacağım ama bu dört kardeş çeşitli kombinasyonlarda ittifak ve çatışmalarla 10 yıldan uzun süre iktidar savaşı verir. Bu düşman kardeşlerden kimi, gazileri arkasına alır; kimi, Yıldırım’ın sadaretini. Kimi, Aydınoğulları ile ortaklık tesis eder; kimi, Timurlulardan medet umar. Yenilip İsfendiyaroğulları beyliğine sığınan da var, şehzade küçük kardeşini Konstantiniye’ye rehin verip Bizans ile ittifak kuran da.

İsa çelebi ve Emir Süleyman diğer kardeşler tarafından canından edilmek marifetiyle saf dışı bırakıldıklarından, şehzade Mustafa, Ankara savaşı sırasında kaybolduğundan ve en küçük kardeş kasım Bizans’ın elinde rehin tutulduğundan, taht oyunlarında son ikiye kalan şehzadeler Musa ve Mehmet çelebiler oldu. İkisi arasındaki rekabetten galip çıkan Mehmet çelebi ise kaynaklarda Osmanlı’nın ikinci kurucusu olarak geçer.

Yenilen Musa Çelebi’nin kazaskeri Simavnalı Mahmud adında bir bilgindi. Osmanlı’nın erken dönemlerinde kazasker, kadıları atar, adaleti tesis ederdi. Aynı zamanda asker sayıldığından ordu içindeki işlere de karışırdı. Şeyhülislamlık müessesesi gelişip oturana kadar din görevlilerinin ataması ve idaresi ile o dönemin yüksek öğrenimine denk gelen müderrislerin murakabesi de bu makama bağlıydı. Anakronizm yaparsak bugünkü adalet bakanlığı, diyanet işleri başkanlığı, yüksek öğretim kurumu ve kısmen içişleri bakanlığı yetkilerine sahip bir orgeneral düşünün. İşte Musa Çelebi’nin danışmanı ve yol göstericisi, kökleri Selçuklu sarayına uzanan, atadan babadan soylu bu kazaskerin, dünyaya, hayata, topluma dair bazı fikirleri vardı. İçinden geldiği sınıfın çıkarlarına ehemmiyet vermediği gibi toprağın köylüye dağıtıldığı, ayrıcalıklı sınıfların ortadan kalktığı, din ve mezhep farkının eşit muamele görmeye engel olmadığı ortaklaşacı, paylaşımcı ve eşitlikçi bir düzen hayal ediyordu. Biz onu tarihteki ismiyle Şeyh Bedreddin olarak tanıyoruz.

Şeyhe göre fakihler, olmaları gereken, özerk ve özgür hukuk adamlığı hüviyetini, siyasi iradeye terk etmişlerdi, kadılar ise hukuku, zenginlik için bir araç olarak kullanıyorlardı. Ona göre fetret devrinin taht kavgalarının ateşlenmesinde Osmanlı askeri/adli bürokrasisi ile dönemin ulemasının ihtirasının da payı büyüktü.

Bedrettin devletle, makamlarla daima mesafeli ve uzak biçimde yaşamış, dervişlerine de bunu telkin etmiş bir zat olarak, Musa Çelebi’nin teveccühünü ve kazaskerlik makamını sınıfsal ve toplumsal adaleti sağlayabilmek için bir fırsat olarak gördü. İktidara gelmeden önce bol keseden vaad verip muktedir olunca çark eden standart bir politika erbabının aksine Bedrettin, kazasker olunca ezilen sınıfların, yani merkez değil çevrenin lehine uygulamalara girişip, devlet içindeki son derece etkin pozisyonunu, tahayyül ettiği nevi şahsına münhasır nizamı ihdas etmek için kullanmaya hasretti; ama Musa Çelebi’nin yenilgisi Şeyh Bedreddin için birinci perdenin sonu oldu.

Bedrettin’in prestiji o kadar büyüktü ki kazanan klik Simavnalı’yı kısa yoldan ipe göndermekten çekindi. Sadece İznik’e sürgün etmekle yetindiler. Bir maaş tahsis edip ev hapsine gönderirlerse onu öne çıkartıp, destekleyen halk hareketinin zaman içinde sönümleneceğini hesap ediyorlardı.

Nazım’ın şiirinde ikinci mısra İznik’e rezerve edilmiştir. Yani Bedrettin’in sürgün yıllarını geçirdiği şehre.

“Bu göl İznik gölüdür.
Durgundur.
Karanlıktır.
Derindir.
Bir kuyu suyu gibi
içindedir dağların.

Bizim burada göller
dumanlıdırlar.
Balıkların eti yavan olur,
sazlıklardan ısıtma gelir,
ve göl insanı
sakalına ak düşmeden ölür.

Bu göl İznik gölüdür.
Yanında İznik kasabası.
İznik kasabasında
kırık bir yürek gibidir demircinin örsü.
Çocuklar açtır.
Kurutulmuş balığa benzer kadınların memesi.
Ve delikanlılar Türkü söylemez.

Bu kasaba İznik kasabası.
Bu ev esnaf mahallesinde bir ev.
Bu evde
bir ihtiyar vardır Bedreddin adında.
Boyu küçük
sakalı büyük
sakalı ak.
Çekik çocuk gözleri kurnaz
ve sarı parmakları saz gibi.

Bedreddin
ak bir koyun postu üstüne oturmuş.
Hattı talik ile yazıyor
Teshili.
Karşısında diz çökmüşler
ve karşıdan
bir dağa bakar gibi bakıyorlar ona.
Bakıyor:
başı traşlı
kalın kaşlı
ince uzun boylu Börklüce Mustafa.
Bakıyor:
kartal gagalı Torlak Kemal..
Bakmaktan bıkıp usanmayıp
bakmağa doymayarak
İznik sürgünü Bedreddin’e bakıyorlar..”

Nazım bir devrimci olduğu için Bedrettin’in devrimci dönemiyle ilgilidir. O sebeple şiirde Bedrettin’in ilk sahneye girdiği pasaj artık enikonu bir halk hareketi lideri olmaya başladığı İznik sürgünü dönemidir. Aslında Bedrettin her zaman merkezkaç kuvvetlerin sözcülüğünü yapan biri değildi. Öncesinde başka biriydi.

Bedrettin hayatının ilk döneminde oldukça ortodoks sünni bir din âlimidir. Bu bilinen bir şey. Onun fikirlerindeki keskin dönüşümü kimisi Kahire’de tasavvuf ehli Şeyh Ahlati’yle tanışmasına bağlar, kimisi daha sonra Tebriz ve Kazvin seyahatleri sırasında temas ettiği Hurufilerin etkisiyle açıklar, kimisi asıl Börklüce Mustafa’nın isyancı fikirlerle dolu olduğunu, Bedrettin’in Börklüce ile tanışınca merkezkaç kuvvetlere meylettiğini iddia eder. Yani hayatının bir noktasında muhafazakâr fakih gitmiştir yerine sufi Bedrettin gelmiştir.

Kendince bir hak davası güden Bedrettin için müridi Musa Çelebi’nin tahtı aklındaki rıza toplumuna giden bir araçtı. Musa Çelebi saflarında tattığı ilk yenilgisi onu kafasındakileri hayata geçirme isteğinden alıkoymadı. Sadece başka opsiyonları deneme yoluna itti.

“Kıyıda çıplak ayaklı bir kadın ağlamaktadır.
Ve gölde ipi kopmuş
boş bir balıkçı kayığı
bir kuş ölüsü gibi
suyun üstünde yüzüyor.
Gidiyor suyun götürdüğü yere,
gidiyor parçalanmak için karşı dağlara.

İznik gölünde akşam oldu.
Dağ başlarının kalın sesli sipahileri
güneşin boynunu vurup
kanını göle akıttılar.

Kıyıda çıplak ayaklı bir kadın ağlamaktadır,
bir sazan balığı yüzünden
kaleye zincirlenen balıkçının kadını.

İznik gölünde akşam oldu.
Bedreddin eğildi suya
avuçlayıp doğruldu.

Ve sular
parmaklarından dökülüp
tekrar göle dönerken
dedi kendi kendine:
o ateş ki kalbimin içindedir
tutuşmuştur
günden güne artıyor.
Dövülmüş demir olsa dayanmaz buna
eriyecek yüreğim.

Ben gayrı zuhur ve huruç edeceğim
toprak adamları toprağı fethe gideceğiz.
Ve kuvveti ilmi, sırrı tevhidi gerçeklendirip
biz milletlerin ve mezheplerin kanunlarını
iptal edeceğiz.

Ertesi gün
gölde kayık parçalanır
kalede bir baş kesilir
kıyıda bir kadın ağlar
ve yazarken
simavneli teshilini
torlak kemalle mustafa
öptüler
şeyhlerinin elini.
Al atların kolanını sıktılar.
Ve iznik kapısından
dizlerinde çırılçıplak bir kılıç
heybelerinde el yazma bir kitapla çıktılar…

Kitaplarının adı: varidat’dı.”