Utku Varlık: Bir Kitap Kapağının Albenisi

Share Button


Internet’in daha olmadığı yıllar, büyük kitapevlerinin önce vitrinlerinin önünde dururdum: anlatılmaz bir merak, önce gözün hızla taradığı geniş açı görüntü, yavaşça onun seçkisinin odakladığı kitaplar üstüne zum yapar, eğer bir flaş çakmışsa içeriye girip o kitabı eline almak, seni çekim alanına götüren kapağı alıcı gözüyle incelemek ama kitabın yazarı, içeriği önce ikinci planda olsa bile! Çoğu kez yanılmadım; beni çağıran kitaplar genellikle iyi kitaplar olurdu.


Bu demek değil ki kapağı gerektiği gibi düşünülmemiş kitap kalitesizdir; ne yazık çoğu yayıncılar bilerek buna boş verir; çünkü onların markalarına güveni, kitabın içi mi dışı mı yargısını  silmiştir, örneğin Gallimard yayınevinin kitaplarında grafik endişe aranmaz, kabullenmişiz; bizim Milli Eğitim Klasikleri’nde de öyle; artık o kapak içimize sinmiştir.

Kültür Bakanlığı Dünya Klasıkleri 1961

Her zaman denk gelmez, editör’ün sevdiği bir ressama: “…şu kitabı resimler misin?” demesi eğer çakışırsa çok güzel örneklerini gördük; işte satın alırken heyecanlandığım ve hiçbir zaman albenisini yitirmemiş bir kitap:


Kapak: Orhan Peker / Yeditepe yayınları 1957



Fransa’da modern ya da klasik kitaplar belli devinimleri sonucu, bir süre sonra daha da yayılması için “format poche” olarak ucuz bir fiyatla tekrar yayınlanır, bu da kitaba ikinci bir devinim getirdiği gibi kapakta da değişikliklere başka bir açılım getirir: Örneğin Maupassant’ın bir yazar olarak tüm kitapları bir “vision” içerir; bana kapak resimleme tutkusu vermiştir her zaman. “Bir Haya”ın bu kapağını gördüğümde, belki içeriği bu kadar yakışan bir resim her zaman olamaz demiştim; Vilhelm Hammershoi’ın dünyası sanki kitapla çakışmıştı!


Vilhelm Hammershoı/ edition Folio

80 yıllar,  Almanya’nın belki en ilginç yıllarıdır: İki Almanya ve ortada Berlin ve de Türkiye’den göçün daha çıvıklaşmadığı yıllar! İşte o yıllarda Berlin, kültür adına bir çekim alanı yaratıyor; Senato’nun dağıttığı burslar bir yana, uluslararası sanatçı, entelektüel göçü; hızla zenginleşen Federal Almanya’dan payını almaya geliyor. İlk kez sergimi götürdüğüm Stuttgart’da karşılaştığım Türk komünitesi, kadim dostlarım Yüksel ve İnci Pazarkaya, bu 80 yıllarını bende ölümsüz kıldı. Öteki kentler, Berlin, Nürnberg, Hamburg – oraya heykeli dikilmesi gereken Deniz Kavukçuoğlu – vs. Berlin’de yaşayan Aras Ören, önemli bir yayınevinden çıkacak kitabı için benden bir görsel istemişti; ilginç o günlerde yaşadığım “antik yıkıntılar” içerik olarak da denk düşmüştü, gönderdim. Şaşırtıcı, altı ay sonra postadan çıkan kitap ve 730 DM. beklemediğim bir sürpriz oldu! Gerçekten ayda iki kapak yapsanız rahatça yaşayabilirdiniz! Bir süre sonra 400 DM. gelince, gerçekten anladım, kültür neden her yerde yeşermiyor!


Kapak: Utku Varlık 1987

Yine o yıllar yine Nürnberg’de Yüksel’in de içinde olduğu Dağyeli Yayınevi için iki kitap kapağı ve yayınevinin sergi salonu Galerie Anatolia’da  bir sergi yaptım, Yıldırım Dağyeli kültür ve politika adına çok aktif bir kişilikti, kanımca o yıllardaki bize özgü “sinerji” bugün yok oldu, her şey gibi!


Yaşadığımız her dönemde Türkiye, ekonominin karabasanından bir türlü çıkamadı; kültürün değindiği her şey, özellikle günlük gazetelerin, kitabın birinci malzemesi “kâğıt” ya bulunmaz ya da karaborsaya düşer, yayıncılar sürekli zorlanırdı. Nedeni malûm ama bizim kuşaklar ve öncesinin edindiği kültür, genellikle saman kâğıda basılmış, ekonomik olması için yer yer kırpılmış – Yaşar Nabi’nin klasik dünya edebiyatından çevirdikleri – baskı kalitesinin çok düşük olduğu kitaplarla oldu!


Elimde şair dostum Egemen Berköz’ün kendi olanaklarıyla bastırdığı, kapak deseni de benim olan: “Çin Askeri Ah Devran” 1966 kitabı var, Ankara’da basılmış. Daha sonra Egemen’in tüm şiirlerini “Yapı-Kredi Yayınları” bastı.

Kapak: Utku Varlık, 1961

Ressam olarak yazar dostlarımın isteklerine de yanıt verdim, kitabın göze batması, hayallendirmesi, çekiciliği; giderek görücüyü daveti; işte o kapağa girecek desenin işlevi bu olmalıydı:

Bu son yıllar, kitap ekonomik bir açılım getirdi, çok kitap basılıyor; demek yazarı, çizeri, çevirmeni bu uğraşılarıyla yaşayabiliyorlar; büyükleri küçükleri! 60 yıllarından bu yana tüm yayıncıların üstlerinde odaklandığı kitap kapağı yapan ünlü grafik sanatçıları, örneğin Sait Maden(şair), Erkal Yavi vs. tüm istekleri yanıtlayabilmek adına gerçek yeteneklerini biraz yıprattılar; biliyorum her yazar, her kitap sizin hayal bahçenize giremez. Genelde kabullendiğim bu ön yargı, beni daha çok Mehmet Fuat’ın yayınladığı birçok kitabında oldu oysa Yeni Dergi,  bugün bile düşlediğim bir dergidir. Rilke’den Edip Cansever’e kadar birçok kitabın kapağını, Akademi Grafik Bölümü çıkışlı Aydın Ülgen’e vermişti; ne yazık!


Yıl 1966 Refik Meyhanesindeyiz, Yakup, Refik’in yeğeni olurdu ve çok genç olduğu için ona komi görevi verilmişti; hep garsonlarla diyalog kurulduğumuz için Yakup’tan bir şey isteyen yoktu; işte Edip’in “Çağrılmayan Yakup” bu. O akşamüstü kitabı kutluyorduk, gözüm hep kapağa kayıyor ve içimden ne yazık diyordum ama Edip’e söylemedim bunu! İşte o andan geriye kalanlar:

Refik Meyhanesinin peçetesine yazdığı Edip’in dizeleri

Share Button
Utku VARLIK

Hakkında Utku VARLIK

Sanatsal eğitimine 1961 – 1966 yılları arasında Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Sabri Berkel atölyelerinde başlayan Utku Varlık daha sonra oyma baskı (gravür) ve taş baskı (litografi) atölyelerinde devam etmiştir. 1970 yılında Paris´e gitmiş, 1971 – 1974 yılları arasında Güzel Sanatlar Ulusal Yüksekokulu´nda George Dayez ile, 1973 – 1975 yılları arasında da Cachan Atölyesi´nde taşbaskı çalışmıştır. Sanat çalışmalarına halen Paris´te devam etmektedir. İlk önceleri dışavurumcu anlatımla figürlerini biçimlendiren Utku Varlık, 1960 ve 1970´lerde dönemin politik yaşamından etkilenerek yaptığı resimlerinde de bu anlatım biçimini kullanmıştır. Sanatçı özellikle 1975´ten sonra dışavurumcu anlatımdan uzaklaşmış ve düşsel bir anlatım biçimine yönelmiştir. Sanatçı için figür, sürekli ve asal olan doğanın yaşayan öğelerinden biridir ve yansımasını doğada bulur.

Yorumlar kapatıldı.