Haluk Öner: ‘İyi Şiir Koalisyonu’ndan Tuğrul Tanyol Poetikasının İzlerini Sürmek

Share Button

İyi Şiir Koalisyonu

 

Tuğrul Tanyol, sanat dâhil yaşamın bütün alanlarının politika ve şiddetle birlikte yürütüldüğü/düşünüldüğü dönemde şiiri, var oluş biçimiyle yeniden yaratan bir kuşağın öncü şairlerindendir. Bu bakımdan onun şiirlerini sosyolojik pencereden okurken apolitik, dönem ruhunu anlatmayan metinler olarak değil geleneği, toplumsal hareketlilik gibi güncel sorunları sorunsal haline getirmeden sanatsal zemine yerleştirilmiş politize olmamış metinler biçiminde değerlendirmek gerekir.  Tanyol ve kuşağının bu tavrı Türk şiirini 2000’li yıllara taşımıştır.  Yine bu nedenle Tanyol ve şiirini dönem sosyolojisi ile değerlendirmenin yanı sıra şiirin varlığını devam ettirme çabaları açısından özellikle taşıdığı misyonlada anlamak gerekir.

Bugüne kadar şiirlerinden yola çıkılarak yapılan değerlendirmelerin düzyazılarıyla desteklenerek yapılması çok kolay değildi. Kendi çıkardığı dergiler dâhil olmak üzere dağınık duran yazıları İyi Şiir Koalisyonu adıyla bir araya getirildi. Tanyol’un düzyazılarının toplu olarak basılması onun poetikasını anlamak, şairlere, şiir tarihine nasıl baktığını görmek için anlamlıdır. İyi Şiir Koalisyonu Tuğrul Tanyol’un poetikasını tamamlayan ara metinlerden oluşur. Tanyol’un bu yazılarını poetikasının satır araları olarak görmek de mümkün. Bu yazı,satır aralarından Tanyol’un şiir anlayışının, şiire bakışının izlerini sürmeye çalışacaktır:

Tuğrul Tanyol

ŞİİRE ŞAİRE BAKIŞ

Tanyol, yazılarında Türk şiirinde kuşak çatışması, şiir eğilimleri ve topluluklarının varlığını pratik tecrübelerden yola çıkarak değerlendirir. Onun değerlendirmelerinin dikkat çekici yanı karşıtlıklar üzerinden temellendirilen yargılardan oluşmasıdır. Değerlendirmelerdeki karşıtlığın bir tutarsızlık olmadığını anlamak için yazıları ve kitabı sonuna kadar okumak gerekir.  Mesela şairler arası kuşak çatışmasının doğrudan zararı, Goethe-Schiller örneğindeki gibi dolaylı, zaman isteyen ve şairliğin doğasına uygun imalı (!) yararından bahseder.Şairlere, şiir kanonlarına bu kadar dışlayıcı aynı zamanda kucaklayıcı bakan bir şairin hayata da karşıtlıklar üzerinden baktığını düşünmeden edemedim. Tanyol ‘reddetmeyen’ ‘eleyen’ bir beğeni ve estetik anlayışıyla bu karşıtlığı bir sorunsal olmaktan çıkarmıştır. Slogan şiirine karşı çıkarkenideolojinin şiirdeki varlığını reddetmez, şairin ve şiirin içinden gelen bir ses olarak ideolojinin şiirdeki varlığını kabul eder. Anlam, ideoloji, gelenek gibi o güne kadar tartışılan, benimsenen ya da reddedilen bütün şiir unsurları Tanyol poetikasında tek yerde birleşir: “Bence güzel olduğu sürece her şiir geçerlidir, bu ister toplumcu isterse bireyci şiir olsun.” Belki Tanyol şiirinin de kaynaklarından biridir, bu karşıtlık ve karşıtlıkların yarattığı güzellik.

Marble I by Endegor

GÜZELLİK

İyi Şiir Koalisyonu’ndaki yazılar parçalı okunduğunda Tuğrul Tanyol, Türk şiirindeki pek çok anlayışın devamcısı olarak değerlendirilebilir. Örneğin “şiirin amacı bir şey anlatmak değildir” cümlesiyle II. Yeni’ye, “Belirli bir anın duygu boşalımı sırasında oluşan şiir bazen o ideolojiyi ister istemez içerecektir.” cümlesiyle toplumcu şiire yaklaştırılabilir. Parçalı alıntılarla poetikasını kaygan ve sınırları belli olmayan bir zemine oturtma yanılgısına düşmeden Tuğrul Tanyol’un bu anlayışları bilen ve kendi duyuş tarzını, anlayışını da bildiklerinden yola çıkarak ortaya koyan,  tasniflerin ve poetik tercihlerin dışlayıcı tarafını reddeden özgün bir şair olduğunu anlarsınız. Çünkü şiirin amacı bir şey anlatmak değildir, yargısını anlayabilmek, II. Yeni poetikesına bağlamamak için “Bence güzel olduğu sürece her şiir geçerlidir, bu ister toplumcu isterse bireyci şiir olsun. Aslında bu türden sınıflamaların da geçerliliği nedir ki?” düşüncelerini alt satırlarda okumak gereklidir.  “Belirli bir anın duygu boşalımı sırasında oluşan şiir bazen o ideolojiyi ister istemez içerecektir.” Yargısıyla toplumcu şair olarak nitelendiremeyeceğini  “ama ideoloji şiire dışarıdan, yapay olarak katılamaz. Bu, şairin içinden gelmeli ve kişiliğinin ayrılmaz bir parçası olmalıdır.” (s.19) ifadeleriyle kanıtlayabiliriz.

Poetikasını hoş gör ‘güzel’ şiirinden ötürü, poetikasını hor gör kötü şiirinden ötürü anlayışıyla Tuğrul Tanyol için şiirin varlığı, kalıcılığı, niteliği için öncelikli yargı ‘güzellik’tir. Herhangi bir şiir anlayışının benimsenmiş olması, gelenek/gelenekçi anlayışın devam ettiriliyor olması, toplumcu anlayışın yansımalarının dizelerdeki varlığı onu iyi ya da kötü şiir yapmaz. Şiir önce ‘güzel’ olmalıdır. Her zaman doğru olmasa da kendi bilincinin sesini dinleyen şair de güzel şiir yazar.

GELENEK

Tanyol’un gelenek unsurunu şiirde dışlanan, benimsenen bir konumlandırma biçimiyle ele almadığını açıkça dile getirir. Ona göre var olma biçimiyle gelenek, şiirin doğal bir parçasıdır. Şiirde geleneğin etkisini anlama, algılama ve içselleştirme sürecinde Tuğrul Tanyol’un sanat anlayışı kadar sanatla diyalektik bir yapı oluşturan sosyolojik etkenleri anlamış olması önemlidir. Tuğrul Tanyol, “özellikle de kendi geleneği içinden çıkış noktası aramayan şiir yoktur” düşüncesini Nazım Hikmet’in kendi geleneğini yaratırken putları yıkması, Garipçilerin de yeni bir anlayış getirmekle beraber yeni bir gelenek yaratması, İkinci Yeni’nin Garipçilerin yerleştirdiği anlayışı yıkması örnekleriyle somutlaştırır. Bu somutlaştırma, bir yandan Tanyol’un edebiyat tarihini bir bütün olarak görebilme, geleneği -tartışmaların ötesinde- sanatın organik bir uzvu olarak kabul edebilme olgunluğuna erişmiş bir şair öte yandan şiir tarihine ve tasniflerine teorinin ötesinde pratikte/sahadan bakan bir edebiyat tarihi anlayışına sahip olduğunu gösterir.

Geleneğe olgunca bakışın nedenlerinden biri de dönem sosyolojisinden haberdar olmaması mümkün olmayan şairin angaje olmadan sanat yapmasıdır. Tanyol’un modernlik algısı gelenekle bütün bağların koparılması anlamına gelmediği gibi gelenek algısı da tamamen geçmişe yaslanma biçiminde olmamıştır.

Statue IV by Eirian Stock, Garden of Versailles, France

MÜZİK

Tuğrul Tanyol şiirinde müzikten öte nitelikli müziğin önemli yeri vardır. İyi şiir Koalisyonu’nda müzik hakkında yazdıkları da şiirindeki müziğin yerini net olarak belirler. Şiir müzik karşılaştırmasını okuma-anlama ve dinleme kriterleri üzerinden yaparken satır araları, bize müziğin bir taraftan onun şiirinin kaynaklarından biri olduğunu gösterir öte yandan şiir-müzik, şair-besteci birlikteliğinin iki sanatı da derinleştiren bir güç olduğunu anlatır.

TECRÜBE VE İÇTENLİK

İyi Şiir Koalisyonu’nun dikkat çekici taraflarından biri de taşıdığı içtenliktir. Tanyol’un şiiri gibi yazıları da -ustalığın yanı sıra- içtenlikle yazıldığı için eleştirel yaklaşımlarının anlaşılma ve kabul görme olasılığı artmaktadır. İnsanların çok az önemsedikleri şiire ne kadar çok şey borçlu olduklarını bilen Tuğrul Tanyol içtenlikle şiirsiz bir dünyanın var olamayacağını da yineler. İnsanların şiirden uzaklaşma sürecinin tanıklığını yapan ve kültürel kirlenmenin bu süreci hızlandırdığının farkında olan Tanyol,  şiir yıllıklarına ilginin azalma nedenlerini de bu uzaklaşma ve kirlenmeye bağlar.

“Başta, yazdığınız şiirin herkesten farklı olduğunu göstermek için yazarsınız. Sonra şiirin nasıl olması, ya da olmaması gerektiğini anlatırken bile fark etmeden kendi şiirinizi anlatmayı sürdürürsünüz.” (s. 9) cümlelerinden bir şairin tecrübelerinin çokluğu ile içtenliğinin birleştiğini anlayabilirsiniz.

OKURLAR İÇİN

Şiir ikliminde yaşamayanların okurken anlam çıkarma oyununa dönüştüreceği, şiir iklimini tek cepheden soluyanların alınganlık göstereceği bu yazılar, anlam çıkarma oyununa dönüştürülmeden elmadaki tadı almak için yemeye benzer bir niyetle okunmalıdır. Tuğrul Tanyol bu düşünceleriyle ortalama okurun üstünde, şiir kanonlarının ve cepheleşmelerinin uzağında nitelikli okura seslenmiştir. Bu yüzden “İyi Şiir Koalisyonu”ndan nitelikli okurlar çıkar.

Soylu duygulara, insanlığın geçmişine; şiirdeki felsefeye, dil güzelliğine ve o dilin yaratabileceği büyük oyunlara öylesine yakın, şiirin ne olduğu kadar ne olmadığını da anlatan, nitelikli genç şairlere de yer veren bu kitabın nitelikli şiir okurlarınca okunması gerekiyor.

Share Button

Yorumlara kapalıdır